THE ARMENIAN TRAGEDY OF THE SYRIAN CONFLICT

                                              ՍՈՒՐԻՈՅ   ՏԱԳՆԱՊԻ

                                  ՀԱՅԿԱԿԱՆ   ՈՂԲԵՐԳՈՒԹԻՒՆԸ

                                                                                                    Բ.  ՄԱՍ

                                      THE  ARMENIAN  TRAGEDY

                                     OF  THE  SYRIAN  CONFLICT

                                                                                                    2d  Part

Առեւանգումներու յաջորդականութեամբ, զորս Սուրիա ուղարկուած վարձկան մարդասպաններ յաջողեցան ժամանակաւորապէս Լիբանանեան արդէն իսկ խախուտ իրավիճակը բորբոքել՝ միմիայն քաղաքական հետամտութիւն չեր ընդգրկեր,  այլ  զուտ  ոճռային:

Շիղա համայնքին պատկանող Ալ Մըկտատ տոհմը երկկողմանի առումով, այսինքն քաղաքական եւ զինուորական համապատասխան հակազդեցութեամբ փաստեց, որ նման մարդկային իրաւանց ոտնահարումներ դիւր կերպով կարելի չէ կլլել:

Կայ տակաւին սունկի նման ծիլ տուած առեւանգումներու աւելի գազանաոճ կիրարկումներ:

Եկամտաբեր  առեւանգումներու  շարան:

Սուրիոյ պատերազմական իրադրութիւնը եւ Լիբանանի անապահով շրջաններ, յատկապէս հիւսիսային սահմանակից քաղաքները, որտեղ այսպէս կոչուած «Սուրիոյ յեղափոխութեան» համակիրներն են, թատերաբեմ դարձած են հազարաւոր տոլարներու փրկագին պահանջող պատահական աւազակներու, ըլլան անոնք մեկուսի զինեալներ կամ խմբաւորումներ:

Դժբախտ պատահարին ենթարկուողները մասնաւորաբար տնտեսապէս բարօր վիճակ ունեցած անձիք են, որոնց պարագաները վախի ու սպանութեան սպառնալիքի տակ ստիպուած եղած են վճառել փրկագինը:

Իսկ որովհետեւ հայկական համայնքի մէջ անպակաս են նման դիրքի քաղաքացիներ, հետեւաբար եղած են, թէեւ մէկ երկու դէպքեր երբ պահանջուած գումարին ընդյառաջ երթալով ազատած են հարազատները:

Երեւոյթը խորքին մէջ մտահոգիչ է, այն առումով, որ երբ գաղութի հայրենակիցները իսկապէս թիրախ դառնան քաղաքական կողմնորոշման պարտադրանքի հիմամբ՝ կա՞յ արտերկրի այնպիսի հայկական ոյժ, զոր թիկունք պիտի կանգնի գաղութի մը ամբողջութեան շահերուն.   Ո՛Չ  ԵՐԲԵՔ:

Յետցեղասպանութեան դարաշրջանին, ներգաղութային ո՛չ մէկ կառոյց մղումը ունեցած է համագաղութային օժանդակութեան ու ապահովութեան սիրոյն Կեդրոնական Արտակարգ Միաւորի մը  Emergency cell ստեղծման համար, որպէսզի տնտեսական, քաղաքական կամ նոյնիսկ որեւէ պատուհասի պարագային տուեալ երկրի հայկական գաղութը պարսպուած ըլլայ նման Համագաղութային Կեդրոնական Մարմնի արագահաս միջամտութենէն, ինչ որ զինուորական առումով յար եւ նման պիտի ըլլար Արագ Արձագանքման Միջամտութեան  Ոյժի  Rapid  Deployment  Force.

Հայկական իրականութեան մէջ սակայն Արագ Փախստականաց Ոյժը  – rapid fugitive force իր փայլուն դերակատարութեամբ ակնառու եղած է առաջին կրակոցներէն իսկ, ինչպէս Լիբանանի քաղաքացիական կռիւներու սկիզբէն, երբ կուսակցապետերու գրպանները ուռած էին Ամերիկեան «կրին քարտ»երով, Ամերիկա  Մշտական  Կեցութեան  Արտօնագիր   Green Card  =  Carte  de  résident  permanent  aux  États-Unis.

Հայկական արտակարգ ծառայութեան սպասարկութեան urgent service տիպը եւս այլ բնոյթ կը կրէ. վասն որոյ մենք Կաթողիկոսական պատարագներու եւ հովուական առաքելութիւններու կը կարօտինք մի քանի ղրուշ հաւաքելու, եւ քաղաքական պետական պատուականութիւնը կարմիր գորքերու ոլորման կը սպասեն եւ կամ կառավարական դռնփակ նիստերու՝ որ ի վերջոյ  որոշում  կայացնեն  ու  բան   մը  կազմակերպեն:

Տակաւին չեմ խօսիր տակից տակ յարանուական կողմնակի օգնութիւններու մատակարարման մասին, մի՛շտ հեռաւոր Ամերիկաներէն՝  որպէսզի  մասնայատուկ  հօտը  կերակրուի:

Իրան Իրաք ութ տարուայ պատերազմը, Լիբանանի 15 տարուայ քաղաքացիական կռիւները, Իրաքի երկու պատերազմները, անդամահատեցին Միջին Արեւելեան այս կարեւորագոյն գաղութներու համայնքային կազմութիւնը ու  ջարդուեցաւ  թուային  խտութիւնը:

Նախացեղասպանական ժամանակաշրջանին երբ արեւմտեան եւրոպայի աւետարանաբաժան առաքեալները բուռն մրցակցութեան մէջ էին Արեւմտեան Հայաստանի քրիստոնեաներու հոգւոց գրաւմամբ՝ թրքական եաթաղանները իրենց  ժամանակին  կոտորեցին  անխտիր:

Սուրիոյ տագնապի բարդոյթը յատկորոշուած է ոչ միայն ՆԵՐՔԻՆ մակարդակի ժողովրդային զանգուածի բաղադրիչ տարրերու ապստամբութեամբ ներգրաւուած դրոյթով ընդդեմ իշխանութեան, այլեւ ԱՐՏԱՔԻՆ հեղինակաւորութեանց ղեկավարման առ ի հետեւանք, որոնց հիմնանպատակը ռազմավարական, տնտեսական շահախնդրութիւնն է տարածաշրջանի մէջ՝ զորս սանձահարուած են Ռուսաստան, Չինաստան երկեակ ընդդիմութեամբ, ըլլալով հակակշռող  գերպետութիւններ:

Այսօրինակ պայմաններու մէջ հայկական գաղութի հայրենակիցները անհատաբար թէ ընտանեօք, իրենց նիւթական կարելիութեան սահմաններուն ներքոյ միակ մտահոգութիւնը պիտի ունենան կեանքի  ապահովութեան  լուծումը  գտնելու:

Սպասելով, թէ ներազգային մակարդակի վրայ ինչ որ կերպ նպաստ մը հայթայթեն ՄիութենականԿուսակցական կամ Եկեղեցական  միակամ համագործակցութեամբ, մինչ ահաբեկչութեան կորուստներու ծաւալը շատ աւելի ողբերգական հետեւանքներ կը պատճառեն, բնականաբար ոչ ոքի համար ձեռնտու պիտի ըլլայ  ժամանակավրէպ  նախաձեռնութիւնները:

Ահաւասիկ 18 ամիսէ աւելի խռովայոյզ իրադարձութիւնները թէ՛ ամբողջ աշխարհի թէ՛ տարածաշրջանի մէջ քաղաքական, դիւանագիտական, միջազգային ու միջպետական մակարդակի եռուզեռ ստեղծած նաեւ Սուրիական հզօր իշխանութեան պատճառուած բռնութիւններու ալիքը ի՞նչ ուղղութեամբ լուծարքի ենթարկելու գագաթաժողովներու եւ պատուիրակներու յաջորդականութիւնը չեն դադրիր՝ իսկ հայկական մակարդակի յամրընթաց միջոցառումները հազիւ թէ կարողանան մարել Հալէպեան  երեք  ամիսէ  տեւող  կրակատունը:

Սուրիոյ մէջ իշխանութիւնը տապալել հետապնդող զինուած խմբաւորումները ընհանրապէս պատերազմական ու թաղային կռուի չափորոշիչ չունին, ուստի ամէնուրեք դիրքաւորուած հրաձիգներ, որոնք մի՛այն կը սպաննեն՝ իրենց զոհերու ինքնութեամբ ու տեսակի զատողութեամբ չեն մտահոգուած, ինչը կը փաստէ անոնց փամփուշտներու թիրախ դարձած հայորդիներու պարագան:

SYRIE - TIREUR D_'ELITE

Հետեւաբար, դաժան ու մահուան տագնապի օրերու բանտարկեալները միշտ նիւթապէս բայց մէկը միւսէն տարբերուող քաղաքացիներն են՝ այսինքն ընչազուրկը եւ ընչատէր, կալուածատէրը:

Մնացածը, հայ թէ արաբ, կը հետամտին ժողովրդային ասացուածքի կատարմանը՝  եղունգ  ունիս,  գլուխդ  քերէ:

Ալլահու  Աքպար

Allahou  Akbar

Սուրիոյ «ապստամբներու» նշանաբանը դարձած այս բառերու բացագանչութեամբ բջջային հեռաձայներով եւ այլ սարքերով նկարահանուած վիտէօերիզներով կ՛ողողան արեւմտեան երկիրներու լրատուական գետերը, որտեղ կը հոսին արուեստաբանական technologique ամէն կարելիութիւններու շնորհիւ՝  միշտ  միակողմանի,  միանուագ  հնչիւններով:

SYRIE - MINARET

Հայկական լրատուական Մինարէներէն հետզհետէ առաւել չափով աշխուժացած են սուրիահայութեան – սիրիահայութեան  ձօնուած հերոսապատումները՝  ձեւով մը հայկական  Ալլահ  ու  Աքպարները  . . .

«Սփիւռքեան»  յաղթական գոյամարտերու մէկ գումարտակ դարձաւ  «սուրիահայութիւնը-սիրիահայութիւնը»:

Հայկական ինքնապաշտպանութեան ճակատ ստեղծուեցաւ՝ «սուրիահայութիւնը-սիրիահայութիւնը»  միջազգային կռուախնձորի  մէջ:

Առօրեայ  բառամթերքէն  անհետացած  ու  փոշիացած  բառեր ի լոյս աշխարհ բերուեցան, ինչպէս Կիլիկիա, Արեւմտեան Հայաստան:

Ալլահու Աքպար

Allahou  Akbar

Մէկը պախարակեց «սուրիահայութիւնը-սիրիահայութիւնը» ընկճող տագնապի ընդմէջ «երեք աւանդական կուսակցութիւններու «սնանկացած հայապաշտպանութեան»  քարոզները:

Ալլահու Աքպար

Allahou  Akbar

Չհասկցայ թէ ի՞նչպէս մեռելներէն յարութիւն կը ստանան գրեթէ չգոյացած «աւանդական կուսակցութիւններ»:  Ո՞րոնք են անոնք:

Միւսը դրուատեց «սուրիահայութեան-սիրիահայութեան» «հազարամեայ»  գոյութիւնը:

Բնականաբար, երբ Խաչակիրներու արշաւանքները այդ ժամանակուայ համապատասխան տեղաշարժերու նոր ալիք ստեղծեցին:

Ուրիշ մը յանդիմանեց, ըսելով, «սուրիահայութիւնը-սիրիահայութիւնը»  «դաս  չունի  առնելիք»:

Ալլահու Աքպար

Allahou  Akbar

Սկսան  մէկզմէկ  դաս  տալ:

Մէկ այլ մը յիշեցուց, թէ «սուրիահայութիւնը-սիրիահայութիւնը» «կը տոկայ, ինչպէս լիբանանահայութիւնը տոկաց 15 տարի» . . . :

Ալլահու Աքպար

Allahou  Akbar

Հետեւանքը եղաւ այն, որ 400-500 հազար հաշուող գաղութի անկումը հասաւ մինչեւ այդ քանակի կէսը, ու 20 հազարանոց դպրոցականներու թուաքանակը իջաւ 5 հազարի . . . : Գաղութի ստուար հատուածը տեղաշարժուեցան գլխաւորաբար Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ: Ի դէպ, սակաւաթիւ չեն աշակերտները, որոնք կը յաճախեն արաբական վարժարաններ՝ նիւթական պատճառներով:

Տակաւին, ուրիշ  Մինարէ  մը հնչեցուց.

«Սուրիահայութիւնը-սիրիահայութիւնը» «սփիւքի հայրենիքն է»:

Ալլահու Աքպար

Allahou  Akbar

Դեռ երէկ իմացած էինք, որ «սփիւռքը» «հայրենիք» ունի եղեր, Լիբանան կոչուած, այսօր Սուրիոյ տագնապը ըստ երեւոյթին ստեղծած է նոր մը: Ո՞ւր մնաց Յունաստանը: Ի՞նչպէս կը գոյատեւեն ՀԱՅԵՐ այդտեղ: Ո՞րոնք կը խօսին անոնց մասին: Վաղը Երուսաղէմ կամ Կիպրոս, ապագայ հաւանական տագնապներու հիմամբ կրնա՞ն «սփիւռքեան» նոր հայրենիքներ դառնալ:

Ի՞նչու  ոչ,  Ջաւախքը:

Վերջապէս,  նորակառոյց  Մինարէէ  մը  բացագանչուեցաւ,

– «քիւրտերը պիտի պաշտպանեն հայկական թաղամասերը» . . . :

Ալլահու Աքպար

Allahou  Akbar

Հայկական  ողբերգութիւն

Armenian  tragedy

Սուրիոյ տագնապի հայկական ողբերգութիւնը դրոշմուած է անզօր եւ փխրուն համազգային ողնաշարի կազմուածքով:

Յօդուածագրի մը նշած «սնանկացած հայապահպանման գաղափարը» իր ծիլը արդէն վաղուց դուրս տուած է, երբ Հայոց ցեղասպանութենէն ետք հիւրընկալուած երկիրներու մէջ պատերազմական պայմանները հայ մարդուն պարտադրած են բարեկեցիկ եւ պատուաւոր կերպով իր ընտանիքին հացը յոգալու համար  հաստատուելու  «ապահով»  նկատուած  երկիրներ:

Ուր  հաց,  հոն  կաց:

Հայաստանէն արտահոսքը 90ականներէն սկսեալ, գաղթը կերակրող յաւելեալ սնունդ էր,  dietary  supplement.

Հետեւաբար, ընտրուած Երկիր Դրախտավայրը հետզհետէ կ՛ուռճանայ,  ի դէմս  Ամերիկայի  Միացեալ  Նահանգներու:

Սուրիոյ հայկական գաղութը, ինչպէս նախապէս Եգիպտոսի՝ արդէն տասնեակ տարիներու ընթացքին հետեւողականօրէն կը տեղափոխուէին դէպի Լիբանան, որտեղ ծագած քաղաքացիական կռիւները պատճառ հանդիսացան, որ գաղթը շարունակեն մինչեւ Ամերիկաներ: Այդ հոսքը կը կատարուէր նոյնիսկ 70-80ականներուն, Հալէպէն ուղղակի Ամերիկա հաստատուելով:

90-2000ական տարիներուն «հայկական էմիրաթներ» կը կառուցուին ծոցի երկիրներու մէջ, ինչպէս Տուպայ, Քուէյթ եւ արաբական  էմիրաթներ  եւյլն:

Այսօր ամբողջ գաղութը 50-60 հազար հաշուող կազմով (Հալէպ, Քեսապ, Քամըշլի, Դամասկոս) կը գոյատեւէ յանձինս բնակավայրի հաւատարիմ մարդկանց եւ բնականաբար նիւթական  այլ  հիմքերով,  ինչպէս  նշած  եմ  վերեւը:

Հայկական թաղամաս, բառին իսկական առումով գոյութիւն չունի, եթէ նկատի ունենանք Լիբանանի հայահոծ շրջանները, իբրեւ բաղդատութիւն եւ ինքնապաշտպանական ակտերը զորս ի գործ դրուեցան: Արհեստի պարագային սակայն կարելի էր գտնել կողք կողքի գործող ինքնաշարժի արհեստանոցներ, իսկ այլ շրջաններու մէջ ալ ոսկերիչներու շուկաներ:

Ազգային սնապարծութիւնը կը թելադրէ, որ հինգ ընտանիք բնակող  ամբողջ  թաղ  մը  որակուի  «հայկական  թաղամաս»:

Այսպէս, Սուրիոյ հայկական գաղութի ողբերգութիւնը մէկ օղակն է համազգային ողորմելիութեան, զոր բացառաբար պատմական կտրատումներով աւելի փառապանծ նախաձեռնութիւններ ունեցած է անհատական սխրագործութիւններու շնորհիւ, քան հաւաքական  ու  միակամ:

Սուրիական Արաբական Հանրապետութեան վարչակարգը տապալել հետամտող ԱՐՏԱՔԻՆ ֆինանսական կայսերական եւ դրամական յորդառատ աղբիւրներու տէր արաբական այլ գործակատար պետութեանց դաւերը փակուղիի մէջ են՝ ինչպէս նաեւ արեւմտեան եւրոպական վարչակարգերու բազմադիմի խռովարարութիւնները:

Ֆրանսան անմասն չէ կատարուածի մէջ, տրուած ըլլալով, որ հայելիի յստակութեամբ թրքական իշխանութեան թեւ ու թիկունք կանգնած կ՛աշխուժացնէ անոր դերակատարութիւնը, իբրեւ առանձնաշնորհեալ սահմանային զինամատակարարման լայնուղի:

Հայկական ողբերգութեան եւս մէկ այլ տարբերակը ակնյայտ է Սուրիոյ տագնապին մէջ վերեւ նշուած պետութեանց ներմուծած կործանարար ու մարդասպանական ներգործութեամբ՝ այն առումով, որ երբ վարձկան հրաձիգներու զոհ կ՛երթան նաեւ ՀԱՅԵՐ, Ֆրանսայի մէջ այլ հայեր 45 հազար եւրօյի ետեւէ կը վազեն, իբր «հայկական ցեղասպանութիւնը» դրժող անհատի հանդէպ ընդունուելիք օրէնքի պատժագին, զոր ամբողջութեամբ պիտի  մտնէ  Ֆրանսական  պետական  գանձանակը:

Պետութիւն, որու նախորդող բոլոր իշխանութիւնները մշտնջենական անարգանքի առարկայ դարձուցած են հայկական հարցը:

Յիշենք առնուազն 20ական թուականներու Ֆրանսան, երբ մէկ օրէն  միւսը  դիմակափոխ  ըլլալով  ծախեց  Կիլիկիան:

Սուրիական վարչակարգը իր իշխող նախագահով պիտի գոյատեւէ, հակառակ այսօրինակ կայսերապաշտ նկրտումներու, զորս կը կիրարկեն օսմանլիներու թոռները, նաեւ հեռակայ ու մօտակայ  արիւնախանձ  պետերը:

Վերջին օրէրու քաղաքական, դիւանագիտական երեւելի եւ աներեւելի երթ ու դարձերն ու հանդիպումները կը վկայեն, թէ Սուրիոյ Տագնապի ԽԱՂԱՂ լուծումը ՄԻԱԿ ելքն է երկիրը փրկելու յաւելեալ արեան հեղեղումէ, մանաւանդ, երբ մինչեւ Հալէպեան կոտորածի այս օրէրուն, Սուրիոյ վարչակարգն ու հզօր բանակը կը փաստեն, որ Թունիսեան, Եգիպտական եւ Լիպիական շինծու «գարունները» կարելի չէ սուրիական հողի վրայ սարքել:

Արդեօք 21-րորդ դարը թեւակոխած հայ ժողովուրդին քանի՞ տեսակ գաղութային երկրաշարժներ պէտք է պատահին, որպէսզի հակառակ ազգային սնապարծ քարոզներէ, փոթորիկներ դիմակալելու նախապատրաստուած հզօր կառոյցներ կազմակերպուին:

Ուստի նկատի պէտք է ունենալ «սփիւռքի» ապագայ «հայրենիքները»:

Երուսաղէմ, Կիպրոս, Յունաստան, Պարսկաստան, Պոլիս, Ջաւախք:

Այսքանը բաւարար է հայկական ապագայ ողբերգութիւնները նախագուշակելու:

 Ինչ կը վերաբերի Սուրիոյ տագնապին՝  «Մենք քիչ ենք, սակայն մեզ  Հայ  են  ասում»   տհոլի  ձայնը  հերուէն  անոյշ  կու գայ:

ՖԻԼԻՓ  ՍԱՍՈՒՆ

PHILIP  SASOUN

Սեպտեմբեր /  September  30th,  2012


Comments are closed.