ՀԱՅԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ԿՐԿՆԱԿԻ ԿՈՏՈՐԱԾԸ

                ՀԱՅԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ  ԿՐԿՆԱԿԻ  ԿՈՏՈՐԱԾԸ՝

                             ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ  ԵՒ  ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ

          THE  DOUBLE  MASSACRE  OF  THE  ARMENOCIDE  

                                      HUMAN  &  CULTURAL

          

1915 թուականի ապրիլ 24-ը,  հայոց պատմութեան խորհրդանշական ամիս եւ յատկապէս օր մը եղած է:

Ափսոս, որ ներհայկական մակարդակի վրայ, հասարակ ու սովորական ձեռնարկները ապրիլ ամսուն կրնան երկարիլ մինչեւ 23-ը, ու կը վերսկսին 25-ին, շարունակելով իրենց ընթացիկ տարողութեամբ:

Հայոց պատմութեան ամէնադժբախտ օրը, եթէ այդպիսին կարելի է համարել, իրականութեան մէջ սկսած էր ամիսներ առաջ, 1914թ.ին, երբ թրքական իշխանութիւնները զօրահաւաք պատրուակին տակ կը սկսին հայոց անդամահատել իր ոյժականութենէն, այսինքն այր մարդոցմէ, որպէսզի ցեղասպանական ծրագիրը լուրջ խոչընդոտներէ զերծուած գործադրուի:

Բայց թուրքերու արիւնախանձ միտումները այդքանով չէին բաւարարուէր. սարսափելի կացութիւնը հետզհետէ կը տարածուէր գիւղէ գիւղ, նահանգէ նահանգ: 

       Մարդկային  –  human

«Պատմութիւն Տարօնի Աշխարհի» հատորին մէջ հեղինակը՝  Կարօ Սասունին, կոտորածներու վերաբերեալ կը մէջբերէ.

«1914  Յուլիսի  վերջերը, երբ  զօրահանութեան  հրամանը  կը  հասնի, Մուշի  Սերվէթը  իսկոյն  գործի  կ’անցնի:

«Արդէն  ժամանակէն  առաջ  այդ  աւազակը  գտած  էր  իր  գործակիցները, այնպէս որ իր տուած հրամանները ոչ թէ նոյնութեամբ, այլ  բազմապատկութեամբ  կը  գործադրուին:

«Մէկ  կողմէ  երիտասարդները,  18 – 45 տարեկան,  մահու  սպառնալիքին  տակ  գունդագունդ  կ՛երթային  զինուորագրուելու,  միւս  կողմէն  նախապէս  կազմուած  ցուցակի  մը  համաձայն  պարտադրուեցաւ  իւրաքանչիւր  տան՝  կառավարութեան  յանձնել  որոշ  թիւով  ձիեր,  հոգ  չէ,  թէ  տանը  մէջ  ձի  չունենայ, – պէտք  է  գնէ  եւ  յանձնէ:

«Ձիերու  հաւաքումին  հետ  մէկտեղ  կը սկսին  պաշտօնական  թալանը:  

Կը տանին, ինչ որ կը գտնեն եւ ինչ որ կը փափաքին, հոգ չէ, թէ այդ առարկան ըլլար զինուորին կարեւոր պէտք մը կամ կանացի զարդ մը. այնպէս որ քանի մը օրուայ մէջ քաղաքին շուկայի խանութները մերկացան  իրենց զարդերէն ու հրապոյրէն, թողելով տէրերուն՝՝ սրտերուն մէջ  կսկիծներ  եւ  անցեալ  օրերու  տխուր  յիշատակներ:

«Երբ  քաղաքը  այս  վիճակին  մէջ  էր,  անդին  գիւղերը  ամէն  սանձ  կտրած,  ամէն  հրաման  պատգամ  կը  դառնար,  ու  գրաւուեցան  բոլոր  հացահատիկները,  իւղերը,  սայլերը,  հաւկիթները,  գուլպաներն  անգամ  եւ այլն, եւ այլն,  որոնց  միջոցին  խոշտանգումները  սկսած  էին,  եւ  ամէն  թուրք  ու  քիւրտ  ազատ  էր  իր  հրամանը  ընել ու  գործադրել,  հերիք  է,  որ  բանակին  ըլլալը  յայտնէր:

«Այս վիճակին մէջ հարիւր – հազարաւոր զինուորներուն պարէն ու ռազմամթերք հասցնելու համար անհրաժեշտ էր առնել բոլոր անասուններն ու ծառայեցնել  զանոնք եւ անոնց տէրերը,  որովհետեւ  այս  վերջինները  կեավուրներ  էին:

«Հայ կիներ, աղջիկներ եւ տասը տարեկան տղաներէն սկսած մինչեւ զինուորութեան  տարիքը,  յատկացուեցան  շալակով  փոխադրութեան:

Բանակին պէտքերը պէտք էր տարուէին մինչեւ Քոփրիւ Քէոյ եւ մինչեւ Հասան  Գալէ,  տաս  օրուան  ճանապարհ՝   կռնակով,  անբաւական  սնունդով,  ծեծի  եւ  չարչարանքի  տակ:

«Պէտք էր քալել եւ արագ քալել, վազել նոյնիսկ ժանտարմներու ձիերուն հետ մէկտեղ, այլապէս մտրակն ու փայտը կը գործէին անողորմաբար:

«Իւրաքանչիւր  երթ  ու  դարձին  երեսուն  առ  հարիւրը  կը  մեռնէին  ծեծի  տակ  ճանապարհին,  դիակները  ձգուած  ճամբուն  եզերքը,  իսկ  վերադարձող  եօթանասուն  առ  հարիւրին  մեծ  մասը  ճամբուն  տաժանքէն  ու  խոշտանգումներէն  եւ  ցուրտէն  արդէն  իր  բաժինն  առած՝   իսկոյն  կ՛իյնար  անկողին,  քանի  մ՛օրէն  իր  վերջին  յուսահատ  ակնարկը  գոցելու  այն  աշխարհէն,  որուն  թուք  մը  միայն  կրնար  իր  սրտին  խորէն  բաժին  հանել:

«Ու  հայերը  կը  կոտորակուէին: 

«Անասուններէն երեսուն առ հարիւրը միայն ետ կու գար՝ հիւծած վիճակի մէջ, եօթանասունը կը սատկէին ճանապարհին. այսպիսով երկինքը հայ ասունին ու անասունին ճակատագիրը միեւնոյն տոմարին մէջ էր գրած»:

Ահաւասիկ վկայութիւնը Մշոյ առաջնորդական փոխանորդ եղած Եղիշէ քահանայ Պարսամեանի:

Նման վկայութիւններ կարելի է քաղել բազմաթիւ այլ հատորներէ, որոնք կը փաստեն բարբարոսութեանց հետեւողականութիւնը ամիսներ շարունակ՝   յատկապէս  Արեւմտեան  Հայաստանի  մէջ:

1915-ի սկիզբը, դաշնակներու բարեկամ՝ «երիտ թուրքեր» կոչուածներու պարագլուխները ճշգրտօրէն կը ծրագրեն հայոց բնաջնջումը եւ որ ի գործ կը դրուի հայ զինուորագրեալներու զինաթափութեամբ, ապա մտաւորականութեամբ, Ապրիլի  24, 25-ին:

Ջարդ ու տեղահանութիւն, կը տեւեն մինչեւ 1916-ի վերջաւորութեան, եւ Արեւմտեան Հայաստանի հայութիւնը ըստ Պատրիարքարանի՝ կը ոչնչացուի:  

Բայց հայոց արեան թափումը միմիայն այս ժամանակաշրջանին չէր, որ տեղի ունեցաւ, այլ 1800-ական թուականներու կէսերէն իսկ:

1894-էն 1896 երկարող ժամանակաշրջանի Համիտեան ջարդերը Արեւմտեան Հայաստանը դարձուցին աւերակաց երկիր:

Գերմանացի Աւետարանական քարոզիչ, Եոհաննէս Լեփսիուս իր հետազոտութիւններու հիման վրայ աղետալի հաշուեկշիռ մը ի յայտ կը բերէ.

2493  գիւղեր  կողոպտուած  ու  քանդուած,

568  եկեղեցիներ  եւ  77  վանքեր  նոյնպէս,

646  գիւղերու  բնակչութիւնը  բռնի  կրօնափոխուած,

191 եկեղեցականներ սպաննուած, 55 քահանաներ կրօնափոխ դարձած, 328  եկեղեցիներ  մզկիթներու  վերածուած,

546 000  անօթութենէ  տառապողներ,  եւ  այլն:

Լեփսիուս կը շեշտէ՝ ըսելով թէ այս տուեալները տակաւին անձնական պրպտումներն  են,  բայց  եղելութիւնները  իրապէս  զարհուրելի  են:

1894–1896թթ. 300,000 հայերու ջարդ տեղի կ՛ունենայ, աղիտալի հետեւանքներու պատճառ հանդիսանալով՝ Անդրկովկասը դարձնելով  50,000 որբերու եւ 100,000 անօթեւան հայոց գաղթավայր:

Օսմանեան  կայսրութեան  լուծի  տակ  ապրող  կէս միլիոնէ  աւելի  հայեր  թուր  ու  թալանի  զոհ  կ’երթան:

Հայասպանութիւնը հետեւաբար, սկիզբ կ’առնէ գլխաւորաբար Արեւմտեան Հայաստանէն, որոնց յաջորդականութիւնը երկարեցաւ մինչեւ 1923 թ. ու աւելին:

                                                                                 Մշակութային  –  cultural

1923 թուականին Աթաթուրքի իշխանութիւնը վերջին կնիքը կը զարնէ սեփականատիրութեանց առընչութեամբ՝ արգիլելով վերջնականապէս տարագիր հայերու վերադարձը իրենց բնօրրանը:

Եւ հայկական տարածքները մինչեւ այժմ կը մնան բռնագրաւուած: Սեփականութիւնները՝ իւրացուած, երկիրը՝ կերպարանափոխուած ու մշակութային կոթողները՝ թէ՛ այդ օրերուն եւ թէ՛ հետագայ տարիներուն, հետզհետէ քանդուած, հիմնայատակ եղած, քարերը օգտագործուած տուներու, բակերու, մզկիթներու շինութեան համար, եւ ամէն ինչ իրագործուած, որպէսզի հայու գոյութեան փաստը արմատախիլ ըլլայ կարելւոյն չափ, եւ ո՛չ ոք յանդգնութիւնը ունենայ ո՛չ մէկ թիզ հող պահանջելու հետագային:

Սակայն հայկական մշակութային կոթողներու ջարդը հարուած է միաժամանակ ուղղուած մարդկային արժէքներու հանդէպ, որոնց գիտակցութիւնը օսմանցիները, ինչպէս անոնց նախորդներն ու հետեւորդները, որեւէ կերպ չկրցան ընդգրկել: 

Կ.Պոլսոյ հայոց պատրիարքարանի վիճակագրական տուեալներու ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, որ 1914-ին ամբողջ հայկական աշխարհի մէջ գոյութիւն ունէին 2300 եկեղեցիներ ու վանքեր. ճարտարապետական սքանչելիքներ, արուեստի ու մշակոյթի թանգարաններ՝ հարուստ նշխարքներով, որմնանկարներով, ձեռագրերով, ոսկեայ իրերով, արուեստի առարկաներով, եւ այլն:

Ասկից զատ, կային հնախօսական ու արուեստագիտական 4500 բարձրարժէք կառոյցներ՝ չհաշուած տակաւին քաղաքային ու զինուորական հարուստ շինութիւնները:

2150  կրօնական  շէնքեր՝  կողոպտուած,  քանդուած  ու  այրած  են:

5500  եկեղեցականներ՝  սպաննուած:

Նոյն վիճակին մատնուած են նաեւ այլ յուշարձաններ, խաչքարեր, կամուրջներ, բերդեր: Հետագային, մինչեւ իսկ անուանափոխումներ:

Ջարդէն  ետք,  95 տարիներու  ընթացքին,  այսօր  կանգուն  մնացած  գրեթէ  ոչինչ  կայ:

Աղթամարի  վանքը  բացառութիւն  մըն է:

Այն գազանաբարոյ խոշտանգումներուն, որով հայերը ենթարկուեցան, նոյն վիճակին մատնուեցան նաեւ մշակութային արժէքները:

                                                                               համաշխարհային  մակարդակի  վրայ

                                                                                             on  a  worldwide  level 

Հայասպանութեան փաստը՝ առկայ, ոճրագործը՝ ապացուցուած, բայց միջազգային արդարադատական ո՛չ մէկ դատապարտութիւն:

Հակառակ այս եղելութեան, միայն 1965-ին, ամբողջ կէս դար ետք, Հարաւային Ամերիկայի հեռաւոր Ուրուկուէյ քաղաքի խորհրդարանը կը ճանչնայ 1915-ի հայոց ցեղասպանութիւնը:

Նիւրէնպերկի դատարանը, որ կազմուած էր չորս մեծ տէրութիւններու նախաձեռնութեամբ՝ Ռուսիա, Ֆրանսա, Մեծն Բրիտանիա եւ ԱՄՆ, հրեաներու դէմ գործած Ողջակիզման (Holocauste) համար Գերմանացի մեղապարտները կը դատապարտեր,  պատերազմական այլ յանցագործութիւններու կարգին՝  1946-ին:

20րդ դարու վերջաւորութեան այլ ցեղասպանական ոճիրներ եւս իրենց յատուկ դատական ատեանները ունեցան ու դեռ կը բանին, ինչպէս օրինակ,  Եուկոսլավիոյ  եւ  Րուանտայի:

Ի՞նչու  պահանջք  չկայ  յատուկ  ատեանի  մը  կազմութեան  առընչութեամբ.

օրինակ,-  International Criminal Tribunal for Western Armenia,  կամ   for the armenocide.

Ի՞նչու պատմաբաններու պիտի վստահուի հայոց «ցեղասպանութիւն  կամ  ոչ» իրողութեան ճշդութիւնը սահմանելու պատասխանատուութիւնը՝ եւ ոչ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան Ապահովութեան Խորհուրդի հովանաւորութեան:

Յիշեցնենք, որ «le soit disant Génocide» կամ « Génocide ou pas » հեգնական արտայայտութիւններ ունեցած էին ֆրանսացի  pédophile  ընկերվարական նախկին նախարար, Ժաք Լանկ – Jack Lang   եւ այլք:

29 օգոստոս 1985-ին ՄԱԿ-ը հաղորդագրութեամբ մը հայերու դէմ 1915–1916թթ. գործադրուած ջարդերու ցեղասպանական բնոյթ ունենալը ընդունած է՝  հիմնուած Մարդու Իրաւանց Յանձնախումբի կողմէ հաստատուած ցեղասպանութիւններու  արգիլման  ու ցեղասպանական ոճիրի դատապարտման տեղեկագրի վրայ, ինչպէս նաեւ փոքրամասնութիւններու պաշտպանութեան ու խտրականութեանց դէմ գործող ենթայանձնախումբի կողմէ:  

Ի դէպ, նշենք, որ ՄԱԿ-ի Մարդու Իրաւանց այս Յանձնախումբը 2006թ-էն, բարեփոխուած ու կոչուած է Մարդու Իրաւունքներու Խորհուրդ: 1987թ. Յունիս 18-ին Եւրոպական Խորհրդարանը եւ 1998թ. ապրիլ 24-ին Եւրոպական Խորհուրդը կ’ամրապնդեն միանգամ ընդմիշտ հայերու դէմ կատարուած ցեղասպանութեան իրենց դիրքորոշումը:

2005թ. սեպտեմբեր 28-ին Եւրոպական Խորհրդարանը Թուրքիայէն կը պահանջէ  ճանչնալ  հայոց ցեղասպանութիւնը: Սակայն ոչ աւելին:

Նկատի ունենալ նաեւ 1984 թուականի Ժողովուրդներու Մշտական Դատարանի վճիռը:

Բայց բոլոր ընդունումները, ներառեալ վերջերս Շուէտի խորհրդարանի կամ ԱՄՆ-ի Ներկայացուցչական Տան արտաքին գործերու յանձնախումբի մարտ 4 եւ 11-ի որոշումը, դժուար թէ տեղահանման ենթարկուած հայոց հետագայ սերունդներուս բռնագրաւեալ հողերու վերադարձը ապահովեն:

Առաջարկները, հրաւէրները, խնդրանքներն ու փափաքները կրնան տակաւին շարունակուիլ, որպէսզի Թուրքիա բարեհաճի  ճանչնալ եւ ընդունիլ հայոց ցեղասպանութիւնը, բայց այնքան ժամանակ, որ յատկապէս արտերկրի հայկական  քաղաքական ոյժերը կը շարունակեն այս կամ այն պետութեան վերարկուն քաշելով բառի մը արտասանութիւնը մուրալ, 50 տարի ետք նոյն Թուրքիան ամենայն հանգստութեամբ ժխտողական իր քաղաքականութեան վրայ պիտի աւելցնէ հայոց գոյութեան  յիշատակին  առընչուող վերջին փաստերու անհետացումն ալ: 

Ինչպէս ըրաւ Ազրպէյճանը 2005թ. դեկտեմբերին, Նախիջեւանի մէջ Ջուղայի հայկական գերեզմանատան ոչնչացմամբ՝ հողին տակ իսկ ոչ մէկ հետք չթողնելով:

                                                                                 Ներհայկական  մակարդակի  վրայ

                                                                                       on  the  intra-armenian  level  

Գրեթէ հարիւր տարուայ հայրենազուրկ կարգավիճակի գնահատական մը եթէ փորձենք կատարել, ի՞նչ պիտի տեսնենք:

«Avalanche  des  reconnaissances  duGénocide» ??,  ինչպէս կ’ըսէ ֆրանսաբնակ հայ պատմաբան մը:

ՄԱԿ-ի անդամ գրեթէ 200 պետութիւններէն եթէ մօտաւորապէս 20-ը կը  ճանչնան  հայոց ցեղասպանութիւնը գրեթէ հարիւր տարուայ մէջ, ու զայն որակել  «ճանաչումներու  ձիւնահիւս»,  իսկապէս ողբալի է:

Արդէն  գրեթէ  50 տարի  երկեակ  նշանաբաններ  ծառայեցուած  են.

1-  Կանք,  պիտի  լինենք  ու  դեռ  շատանանք.

2-  Հայ ենք մենք,  հայ ենք մենք,  քաջ Վարդանի թոռն ենք մենք:

Հայասպանութեան 95-րդ տարելիցի յիշատակումը առիթ պէտք է ըլլայ վերատեսութեան ենթարկելու ներհայկական թերութիւնները՝ սնապարծութիւններէ եւ  Showbizz-ային  կենցաղավարութենէ թօթափուելու:

Ինչպէս նիւթի սկիզբը նշուած է, ցաւալի երեւոյթ է իմանալ, որ զուարճաբանական ձեռնարկները տեղի կ’ունենան մինչեւ Ապրիլի 23-ը ու կը վերսկսին 25-էն իսկ, կարծէս թէ 24-ի զոհերու յիշատակման օրը պարտադրեր զիրենք՝  ծրագրերը կտրատելու:

Ցեղասպանական ջարդերէ, ապա տեղահանութենէ ի վեր, տարագիր հայերու գլխաւոր հետամտումը պէտք էր ըլլար վերադառնալ իրենց նախնիներու հարազատ օճախը:

1927-էն հայկական բառապաշարի մէջ ծախու կ’առնուի անհեթեթ բառ մը՝ «սփիւռք», ապա «սփիւռքահայ»: Կարծես տնտեսական բարօր կեանքի ապահովման համար Արեւմտեան Հայաստանը դատարկուեցաւ,  բնիկները  կամովին  սփռուելով աշխարհով  մէկ:

Հայաստանի այժմու իշխանութիւնները կեանքի կոչած են Սփիւռքի նախարարութիւն մը: Առաւել եւս ամրագրելով եւ ընդունելով այդ հանգամանքը: Նախընտրելի պիտի ըլլար անոր փոխարէն Արեւմտեան Հայաստանի նախարարութեան ստեղծումը: Կամ ինչու չէ, Արեւմտահայոց նախարարութիւն:

Արտերկրի հայկական գաղութներու տեղաշարժը դէպի ԱՄՆ դատարկած է Միջին Արեւելքը: Կը պարպուի նաեւ Հայաստանը:

Եւ այսպէս, եթէ հայը պիտի շարունակէ նոյն թափով գոյատեւել, հաւանաբար մեր բառապաշարին պէտք պիտի ըլլայ աւելցնել  «սփիւռքագիտութեան»   նման նորաբանութիւն մը՝  «ներհայասպանութիւն»:

Հայաստանի յատկապէս արեւմտեան տարածքներու վրայ թրքադրոշմ կոտորածները, որոնց պատճառաւ հայեր, յոյներ,  ասորիներ, եւ այլք՝ ջարդի, տեղահանութեան ու տարագրութեան ենթարկուած են՝  իրենց արժանավայել հատուցումը չեն  գտած, որով աշխարհաքաղաքական-ռազմավարական շահաբախումները օրակարգային չեն եղած խաղաթուղթերու մենաշնորհներու համար. մանաւանդ, որ Հայաստան զուրկ էր ինքնուրոյն եւ անկախ պետականութենէ ամբողջ 70 տարի: 

Խորհրդայնացումը  վերջին  բաղադրեալն  էր  ցեղասպանութեան: 

Հայոց  ցեղասպանութիւնը  փաստուած  իրողութիւն  է ՄԱԿ-ի Մարդու Իրաւունքներու պատկան յանձնախումբերու կողմէ: Թուրքը Վնաս պատճառած է եւ վնասից հատուցում պէտք է տեղի ունենայ: Իսկ վնասահատուցման իրաւունք պարտադրող միջազգային ատեաններ կան, որոնց վճիռները թրքաց իշխանութիւնը պիտի դատապարտեն ոճիրի մեղադրանքով, ապա հարցի նիւթական լուծումը գերագոյն հարուածը կը հասցնէ, որովհետեւ այդ ուղղութեամբ մշակութային ցեղասպանութեան հատուցումը եւս իր ուրոյն տեղը կը գտնէ, զոր չէ դադրած մինչեւ օրս:

Աշխարհաքաղաքական գործընթացի ուղղութիւնը հրմշտկող կարկառուն գերիշխանութիւնները իրենք իսկ արեան մեղսակցութեամբ թաթխուած են. այնպէս որ 95-րդ տարուայ յիշատակումը դիւրաւ կրնայ երկարիլ տասնեակ տարիներ ալ, եթէ մենք ալ մեր կարգին վրիպինք ճշդորոշ թիրախներ հետապնդելէ:

Reconnaissanceը եւ négationnismeհիմնանպատակներ չեն կրնար ըլլալ եւ ոյժերու կեդրոնացումը ուղղելով այդ առընչութեամբ՝  ժամավաճառութիւն է:

Բռնագրաւեալ Հայաստանի տարագիր հայերու ներկայացուցչական պատասխանատուութիւնը յաւակնող հայկական կառոյց մը, ըստ այնմ պէտք է գործէ վերը նշուած ուղեգծերու համապատասխան, յորդորելով գոտեպնդուած ու ժրաջան մարտնչում, որպէսզի ոչ միայն թրքական, այլեւ համաշխարհայնացման քաղաքականութեան եւ ռազմավարութեան սանձը պահող տէրութիւնները նորանոր ծուղակներով չտարուբերեն հայը:

ՖԻԼԻՓ  ՍԱՍՈՒՆ  /  PHILIP  SASOUN

ԱՊՐԻԼ  –  APRIL  24,  2010

 


Comments are closed.