հանինա – Ալաջա պար

 

«Հանինա»

«Ալաջա պար»  

–  անկապակից  անուանումներ  –

– ազգագրական  անազգայնութիւններ –

«Ալաջա պար»

1- Սասման կ՛ելնէր բարակ մուխ,     Գէլէջան,

Եարիկ մ՛ունէինք Պուլանուխ,           Մըրալէ,

Զարկեց մախճան, թալեց պուխ,       Գէլէջան,

Երես կարմիր, աչքեր թուխ,               Մըրալէ:

                Տըլէմ, տըլէմ սընջարի,

                Ըմրա տըլէմ սընջարի:

2- Նախըր գընէն վար կ՛ընէնք,

Քոռ անծեղուն քար կ՛ընէնք.

Իմ հէր քե աղջիկ չիտայ,

Ջահիլութիւն թարկ անենք:

3- Շաղ թափեր գետին հալեր,

Բոբիկ հետիկն է կորեր.

Առայ զհետիկն ու գացի,

Եարոջ դուռ հանգըռցուցի:

4- Կաքաւ կայներ վըր քարին,

Կըտուց դըրեր քնարին.

Ես աղջիկ ենք բելլի ենք,

Նըշանլու ենք տէլլի ենք:

5-Եարիկս ի բաղչէն էր քուն,

Պուրսայի բարձն էր գըլխուն.

Գացի, գացի հեռըցայ,

Բարձըր գեղին մօտեցայ:

6- Գացի թ՛առնենք թագա հաց,

Անտէր թուլան զիս էխած.

Փախայ էլայ վըր քարին,

Հաւար արի իմ եարին:

7- Եարոջ դըռնով ընցայ ես,

Անձրեւ եկաւ, թացւայ ես.

Արեւ զարկաւ, թըփռայ ես,

Քանց կարմիր վարդ բացւայ ես:

8- Զեռնակայ բերդն էր փըլեր.

Եարիկս ի տակն էր քըներ.

Քըներ էր ու քրտըներ,

Խիալով էր, ա՜խ կ՛էնէր:

9- Բաղշոյ քաղաք ձորոյ մէջ,

Իմ եար գտայ քարի մէջ.

Յար ե՛րբ կենանք փախէ փախ,

Արի անենք առ ու փախ:

Հեղինակ՝ Գարեգին վրդ. Սրուանձտեանց, Վանեցի

Աղբիւր՝ Համով – Հոտով, Պոլիս 1884

Գէլէջան մըրալէ, գէլէջան մըրալէ, կը հետեւի բոլոր տուներու պարագային:

Իսկ արեւմտահայերէնի վերածման կարիքը չկայ, որովհետեւ որոշ տողերու միտք բանին պէտք պիտի ըլլայ բացայայտելու եւ որ բնաբանի առանցքը չի կազմեր:

Իսկ՝

Տըլէմ, տըլէմ սընջարի,

Ըմրա տըլէմ սընջարի:

քրտերէն է:

= = =

«Հանինա» = ՄԱՐԱԹՈՒԿ համոյթի տարբերակ

https://www.youtube.com/watch?v=hjLTxaqjuCQ

Մարաթուկի հանինա-ն կը սկսի օգտագործելով «Ալաջա պար»-ի առաջին տունը: Կարգ մը բառերու փոփոխութեամբ.

Սասման = Սասնայ,

Եարիկ = եարուկ

մ՛ունէինք = մ՛ունիմ,

թալեց = թորկեց:

(նկատի ունենալ, որ Եարուկ բառի արմատը՝ Եար = սիրուհի, հայերէն չէ, այլ պարսկերէն):

Իսկ Մարաթուկի եարուկի երգեցողութեան բաժինը չկայ «Ալաջա պար»ի մէջ:

= = =

«Հանինա» = ԱԿՈՒՆՔ համոյթի տարբերակ

https://www.youtube.com/watch?v=fPBC4SoWfC0

Կ՛օգտագործեն ստորեւ նշուածի 1.ին եւ 4-րդ տունը միայն:

«Հանինա»

Հանինա, նինա, նինա,

Հանինա, նինա, նինա,

Հանինա ես ու դու,

Հանինա, նինա, նինա,

Հանինա, նինա, նինա,

Հանինա ես ու դու:

1. Տու բզդիգ իս պարով մենձնաս,

Հանինա, նինա, նինա,

Հանինա ես ու դու,

Կոլոլիգ նոր հարս դառնաս,

Հանինա, նինա, նինա,

Ջանինա ես ու դու:

Հանինա, նինա, նինա,

Հանինա, նինա, նինա…

2. Քու խալեր քընց պարզ լուսնագ,

Հանինա, նինա, նինա,

Հանինա ես ու դու,

Քու աչքեր քընց արեգակ,

Հանինա, նինա նինա,

Ջանինա ես ու դու:

Հանինա, նինա, նինա,

Հանինա, նինա, նինա…

3. Սաղ գեղով հաստատ գինան,

Հանինա, նինա նինա,

Հանինա ես ու դու,

Իմ դարդին դարման չէղան,

Հանինա, նինա, նինա,

Ջանինա գժվա ես:

Հանինա, նինա, նինա,

Հանինա, նինա, նինա…

4. Գժվիմ գընգնիմ սարե սար,

Հանինա, նինա, նինա,

Հանինա ես ու դու,

Չէղար ընձի փրգարար,

Հանինա, նինա, նինա,

Խելագար եղա ես:

Հանինա, նինա, նինա,

Հանինա, նինա, նինա…

5. Քու հեր գուզը քի գարքը,

Հանինա, նինա, նինա,

Հանինա ես ու դու,

Խաբար չե զիս գը մորտը,

Հանինա, նինա, նինա,

Ջանինա, գժվա ես:

Հանինա, նինա, նինա,

Հանինա, նինա, նինա…

ՄԱՐԱԹՈՒԿ եւ ԱԿՈՒՆՔ համոյթներու միջեւ երգեցողական հմտութիւնը ակնյայտ է՝ Մարաթուկցիներու խրոխտ ու առնական՝ իսկական լեռնական գոչումով երգեցողութիւնները, ինչպէս Մկրօ ՍԱՐԳԻՍԵԱՆ, Ալէքսանդր ՔՈՉԱՐԵԱՆ, Ռատիկ ԱԼԱՎԵՐՏԵԱՆ:

Դժբախտաբար առաջին երկուքը հրաժեշտ առած են աշխարհէն:

= = =

Այսօրուայ հայոց business աշխարհը կ՛օգտագործէ հատ ու կտոր տողեր՝ փող աշխատելու համար …

Հանինա, նինա, նինա, Հանինա, նինա, նինա,

Հանինա ես ու դու,

Հանինա … … … …

Հանինա գժվա ես…

Հանինա էրվա ես…

Ինչ հարմար ենք ես ու դու…

* * *

Ալաջա պար ???

Ալաջա բառը կամ տեղանունը յարակցութիւն չունի Սասուն գաւառի հետ: Ո՛չ մէկ գիւղ կամ տոհմանուն կապուած է այդ բառի հետ:

Նկատի ունենալով հեղինակի Վանեցի արմատները, հաստատաբար կղերական այս հաւաքագրողը Սասունցի – Մշեցի սիրերգը ուզած է թագադրել Վանայ յարակից տեղի կամ լեռան անուան հետ:

Նաեւ, տրուած ըլլալով Մշոյ բարբառի տարածումը մինչեւ Վանայ կողմերը, ու անկասկած երգուած ըլլայ այդտեղ, ուստի Սրուանձտեանցը զայն թագադրած է Վանով:

Այնուամենայնիւ, սիրերգը կը մնայ Սասունցի – Մշեցի:

Ինչո՞ւ Սասմա եւ ոչ Սասնայ:

Սասուն անվան գիտական ստուգաբանությունը հայտնի չէ: Ժողովրդական ավանդություններից մեկում ասվում է, որ տալվորիկցի Մրգոյի եվ Պետոյի տան առաստաղի գերաններից մեկը ծանրության տակ կախվում է, մարդիկ մինչեվ նոր գերան կբերեին, տեղում եղողներից մեկը ձեռքը դեմ է անում ճկված գերանին եվ գոչում՝ «սա մսա սուն» – սա էլ քեզ սյուն, եվ իբրեվ դրանից էլ այդ երկրամասը ստանում է Սասուն անունը:

Հայաստանի եվ հարակից շրջանների տեղանունների բառարան

Թ.Խ. Հակոբյան, Ստ.Տ. Մելիք Բախշյան, Հ.Խ. Բարսեղյան:

Երեւանի Համալսարանի Հրատարակչություն, Երեւան, 1998

Թէեւ անստոյգ ու հեքիաթային, բայց շատ հաւանաբար, ժամանակի ընթացքին փոփոխութեանց ենթարկուած սա մսա -ն դարձած է սասմա …:

Սասմայ = Սասնայ

Այս վարկածը կը հաստատէ բառական յաճախական փոփոխութիւններու առկայութիւնը, զոր նկարագրուած է Հայ Քնարական Բանահյուսություն բաժնով:

Սակայն այդտեղ, բարբառներու իմաստի եւ գաւառական իւրայատկութեան բացատրողական չկայ, այլ միայն շեշտուած են սիրերգներու երկեակ, եռեակ եւ քառեակ կազմուացքները: Մէկ խօսքով, բանասիրական, լեզուական տարբերութիւնները:

Հեղինակ՝ Մանուկ ԱԲԵՂԵԱՆ, ԵՐԿԵՐ, հատոր Բ., կազմող և խմբագրող Ա. Ղանալանյան, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1967:

Օրինակներ՝

Աոավոտուն թոնգիլ մուխ,

ճերմակ լալիկ, գլխուն թուխ …

Թունդիր վառե, հղեր մուխ,

Կապե փուշին, թորկեր պուխ.

Ունքեր կամար, աչքերն է թուխ է …

Աոավոտուն թոնիր մուխ,

Աչքեր թալաք, ընքվեր թուխ …

Աոավոտուն թոնդիր մուխ.

Յաշմադ զարկիր, թորկիր պուխ …

Աղչիկ, մի՛ գար, մեր տուն ծուխ ի,

Դիլբար, մի՛ գար, մեր տան ծուխ ի,

Կարմիր էրես, աչքեր թուխ ի …

Եւյլն, եւյլն:

Հիմա խնդիրը հետեւեալն է՝

Ու՞րկէ ծագեցաւ հանինա-ն,

ի՞նչ է հանինա … հա նինա …

եւ կամ ո՞վ է նինա …:

Հանինա բառի գործածումը անտարակոյս քրտական ազդեցութիւն ունի, որովհետեւ այս բառը իր կրկներգի հանգամանքով դժուար թէ կարելի ըլլայ գտնել որեւէ հրատարակութեան մէջ, որպէս հայկական ծագում:

Գիրերը տեղափոխելով կարելի չէ մտածել, որ հանինա-ն քաղցրիկ տարբերակ մըն է, ինչպէս օրինակ, «ԿԱՅՆԵԼ ԵՍ ՎԱՐԴԻ ՀՈՎԻՆ» երգի մայրիկ իմաստաւորող «նանի»-ն:

Ախ, նանի ջան, ես ղարիբ եմ = Ախ, մայրիկ ջան, ես պանդուխտ եմ:

Ոչ ալ, Ակնեցիներու ՀԱՐՍԱՆԵԿԱՆ ԵՐԳ ՀԻՆԱՅԻ մէկ ուրիշ արտայատութիւն մըն է, ուր կ՛ըսուի՝

Աս հինան ա՛նպես հինա չէ

ղրկողն ալ ի՞նչ աղվոր մանչ է:

Այս հինա-ն բուսական աշխարհին կապակցուած անուանում մըն է, որով մինչ օրս ալ կ՛օգտագործուի կանանց կողմէ մազերու դեղնութեան համար, իբրեւ ներկ: Արաբները զայն կ՛անուանեն henné.

Այդպէս ալ նշուած է տուփերուն վրայ:

Եթէ նինա բառը առանձին առած իմաստ պէտք է որոնել, այդ ալ անարդիւնք է, որովհետեւ՝

ՆԻՆԱ, իգ. <Ֆրանս, Nina անունից. Նորամուտ անուն:

Հայոց անձնանունների բառարան

Հրաչեայ Աճառեան: Երեւանի Պետական Համալսարան, Երեւան, 1948

Հանինա կամ հա նինա ցեւերն եւս տարբերութիւն չեն մտցներ իմաստի մէջ, քանի որ հա-ն առանձին այս պարագային, մակբայի դերակատարութիւն անգամ չունի:

Բայց տարբեր է՝

ՄԱՅՐԱՄ

երգի մէջ՝

Հա Մայրամ, Մայրամ, Մայրամ,

կամ,

ԲՈՒՌԸՄ ՈՍԿԻ (ՄՈՒՇԻ ՊԱՐԵՐԳ)

Հա կը խաղենք, հա կ՛իջնենք …:

* * *

Հանինա

տառադարձութիւնը, որպէս արմատ կը գտնուի Մշեցոց քրտերէնով երգուած հարսանեկան պարերգի մէջ:

Մշո հարսանեկան (Մը քորսե դանինա)

Դանինա, օտար բառ, քիւրտերու, արաբներու կողմէ գործածուած անձնանուն, դաշտավայր (Մոսուլի մէջ, հիւսիսային Իրաք), նաեւ հրեայ իմաստուն, հրէական քաղաք, եւ որ ըստ հայկական աւանդական մասնագիտութեան՝ իւրացուած է ու գիր մը փոխարինելով եղած է հայացուած հանինա:

Այդ ժամանակներուն պարերգ, մեներգ, սիրերգ, կատարումներու մէջ լի են քրտական, թրքական, պարսկական բառերու գործածութիւնը:

Կոմիտասեան հաւաքագրութիւնները իրենց կարգին, հարազատութեան մարմաջով պահած են քրտական ու թրքական բառերը, որոնք ինքնին փաստացի վկայութիւններ են:

Ժողովուրդներու միջեւ համերաշխ գոյակցութիւն կայացած է, որոնց ցոլացումը բացայայտ է ինչպէս երգ ու պարի, նոյնպէս ալ զգեստաւորման եւ ուտեստեղէնի գիտելիքներով: Բնականօրէն իւրայատկութիւններու զանազանութեամբ:

Հանինա, Ալաջա պար, անկապակից անուանումները այլապէս անըմբռնելի են, որովհետեւ երգի վերնագիրը այն է, ինչ որ է առաջին տողը:

Սասմա կ՛ելնէր բարակ ծուխ

Սասմա կ՛ելնէր բարակ ծուխ,
Վայ գիւլում, գիւլում, գիւլում
Ես եար մ’ունենք Բուլանուխ,
Վայ գիւլում էր, ջան գիւլում։
Հարաւ քամին մաղեր զիս,
Մէջ քու ծոցին թաղեր զիս։

Տե՛ս

Միհրան Թումաճան, Հայրենի երգ ու բան, հ․3, էջ 108

Վայ գիւլում, գիւլում, գիւլում

Թրքերէն է: գիւլում = վարդ:

* * *

Ռատիոհաղորդման կայանի խօսնակ մը Ակունք համոյթի անդամի մը հարցնելով կ՛ուզէ գիտնալ, թէ ի՞նչ է «հանինա» երգը:

Պատասխանը պարզապէս կ՛ըլլայ՝ «հանինա-ն սիրոյ երգ է» …:

«հանինա-ն սիրոյ երգ է», ու ՎԵՐՋ ???

Հանինա երգի նուաստացած տարբերակները կը փայլփլին ամէնուր, նոյնիսկ բազմանդամ երգչախումբի ելոյթով, որտեղ սեքսուալ երգակիցներ  happy-go-lucky   մեներգիչներու ֆոնը կը դառնան:

Հանինա սիրերգ-պարերգները իրենց քրտա-թրքա-պարսկախառն բովանդակութիւններով ու անկապակից անուանումներով օրինակելի նմոյշներ են եւ կը մնան ազգագրական անազգայնութիւններ:

 

ՖԻԼԻՓ  ՍԱՍՈՒՆ

4 Մարտ, 2017

 

 

 

 

 

 


Comments are closed.