Արփիար Արփիարեանի սպանութիւնը

 

ԱՐՓԻԱՐ  ԱՐՓԻԱՐԵԱՆԻ  ՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆԸ

եւ  դաշնակցական  դաւաճանութիւնը

THE  ASSASSINATION  OF  ARPIAR  ARPIARIAN

&  the  tashnag  plot

Սոյն յօդուածը լոյս տեսած է Արեւ թերթի մէջ, Գահիրէ, 1931թ., ԺԷ. Տարի, թ.3899 – Նոյեմբեր 19, էջ 2

http://greenstone.nla.am/gsdl/collect/earlypub1/nor/31e1583.pdf

ԹՌՈՒՑԻԿ ՆՕԹԵՐ

ՄԱՏՆԻՉ ԵՒ ԴԱՒԱՃԱՆ

* * *

Սպասելով այն երջանիկ օրուան՝ ուր թուրքերը նոր մահափորձ մը ստեղծեն . . . իրենց երեւակայութեան մէջ, Պոլսոյ ջուրերուն ափը, զբաղինք քիչ մը սա քրիզի օրերուն՝ Ս. Վրացեանի մէկ հրատարակութեամբ որ երեւցաւ հայ գրական հրապարակին վրայ:

Ս. Վրացեան որ միշտ անցեալով կ՛ապրի եւ ներկայիս ու ապագային ալ բան մը այլեւս ընելիք չունի (Անցեալին մէջ արդեօք բան մը ըրա՞ծ է), հրեայ սնանկ վաճառականի մը նման որ իր հին տոմարները կը պրպտէ, Հ. Յ. Դաշնակցութեան գործունէութեան պատմութիւնը ըրած ատեն Ա. Արփիարիանի համար կը գրէ թէ մատնիչ ու դաւաճան մըն է անիկա:

Այս մատնիչ ու դաւաճան որակումը Վրացեանական մտայնութեամբ անձերու կողմէ այնքան յեղյեղուած է որ այս օրերուս գրեթէ իր ազդեցութիւնը վերցած է: Եթէ Պ. Վրացեանի ակնարկով դիտենք, ամբողջ հայութեան աւելի քան հարիւրին իննսունը ինը – այսինքն բոլոր անոնք որ դաշնակցական չեն – մէյմէկ մատնիչներ կամ նուազագոյն՝ մէյմէկ դաւաճաններ են:

Բայց դառնանք Արփիարեանի պարագային:

Վրացեանի փցուն ըսի ըսաւներուն վրայ յենած՝ որոնք ոչ մէկ լուրջ քննադատութեան կը դիմանան, հանգուցեալ մեծ գրագէտին հասցէին ուղղած այս անհիմն ամբաստանութիւնը չի՞ յիշեցներ միթէ ձեզի, նոյքան մեծ եկեղեցականի մը՝ Օրմանեանի՝ նոյն մտայնութեամբ անձերու կողմէ նոյն բառերով որակումը եւ յետոյ ալ այս վերջնոյն մահէն ետք նոյն անձերուն կողմէ անոր կարողութիւնները եօթներորդ երկինք բարձրացնելը:

Հետեւաբար Վրացեաններ կան ու պիտի ըլլան ամէն ատեն մեր տխուր իրականութեան մէջ, բայց բարեբաղդաբար այլեւս անոնց մտիկ ընող եւ ըսածներուն հաւատացող չպիտի ըլլայ:

Ասիկա ալ պզտիկ յառաջդիմութիւն մը չէ մեր մտածելակերպին փոփոխութեան մասին:

Արփիարեանի սպանութեան տարին ես Գահիրէ էի:

Իրիկուն մը, լուսահոգի Սրմաքէշխանլեանի հետ, երբ տօմինօ կը խաղայինք էզպէքիէի դիմացը գտնուած Քաֆե Գօնսթանթինօբլը սրճարանը, որ չեմ գիտեր թէ հիմա մնացա՞ծ է, յանկարծ իրարանցում մը ծայր տուաւ փողոցին մէջ: Ոստիկաններ ու ղաֆիրներ կը վազէին ու հետաքրքրուած հարցուցինք ասոր անոր: Հայեր ան ատեն ալ հիմակուան պէս պակաս չէին Գահիրէ:

Հանդիպած առաջին հայերնիս որ կարծեմ Վ. Բիւզանդեանն էր, ան ալ հիմա Գահիրէ, ըսաւ մեզի թէ Արփիարեանը սպաննուած է հայու մը կողմէ:

Քար կտրեցանք:

Ոճրագործը, աւելորդ է ըսել, ձերբակալուած էր:

Քանի մը օր ետք գացինք դատավարութեան:

Զարնողը խեղճ ու կրակ երեւոյթով մարդ մըն էր, Խարբերդի հեռաւոր գիւղերէն մէկէն որ հարցաքննութեան ատեն կը դողդղար:

Մեղքնալիք թիփ մը:

Ձեռքը բռնած էր Արփիարեանի գլխարկը որ ոճրափորձի ժամանակ վար ինկած էր սպանեալին գլխէն եւ ոճրագործը իր փախուստի աճապարանքին մէջ անցուցած էր իր գլխուն:

Յայտնի եղաւ որ ոճիրը սարքուած էր Լեւոն Լարենցէ եւ Զարեհ Քոչեանէ որոնք այն ատեն Գահիրէ կը գտնուէին:

Հարցաքննիչ դատաւորը կը հարցնէր ոճրագործին թէ ինչո՞ւ գործած էր այդ ոճիրը: Առնելիք տալիք մը ունէ՞ր սպանեալին հետ, կամ կնոջական խնդիր մը, կամ ուրիշ ո՛րեւէ բան:

Տէրօրիստը սկսաւ լալ:

Չի մոռնանք ըսելու որ յիշեալը ոչ մէկ լեզու գիտէր բացի աղքատ գաւառաբարբառէ մը եւ հարցաքննութիւնը տեղի կ՛ունենար թարգմանի մը միջոցաւ:

Հարցաքննիչը սկսաւ կրկնել իր հարցումները եւ վերջապէս ամբաստանեալը դադրեցուց լացը եւ

  • ինծի համոզեցին որ, պատասխանեց, եթէ այս մարդը սպաննէի՝ Հայաստան պիտի փրկուէր:

Վերջապէս մարդը մահուան դատապարտուեցաւ ու կախեցին:

Ասիկա չի՞ յիշեցներ ձեզի այն պարագան, սիրելիդ եմ Պ. Վրացեան, պանքայի դէպքին օրը, երբ Սամաթիոյ վարժարանին մէջ տնօրէն Գնունի յետին ուժանակը կը պայթեցնէր, ըսելով թէ արդեօք անգղիական մարտանաւերը սկսա՞ն երեւալ Մարմարայի ջուրերուն վրայ:

Հիմա՛ դուք ըսէք ինծի, Պ. Վրացեան, Արփիարեա՞նն էր մատնիչն ու դաւաճանը, թէ անո՛նք որոնք հաւատացուցած էին Խարբերդցի այդ խեղճուկ գիւղացիին թէ՝ Արփիարեան մեռնելով Հայաստան պիտի ազատէր…:

Հիմա՛ դուք ըսէք ինծի, սիրելիդ իմ ընկեր Վրացեան, ի՞նչ անուն տալ այն մարդոց որոնք Գնունիին՝ այդ պատուական հայուն միամտութիւնը շահագործելով, հաւատացուցած էին անոր թէ՝ անգղիական մարտանաւերը օգնութեան պիտի հասնէին հայոց եւ ծովէ ծով, սարէ սար, բլուրէ բլուր Հայաստանը մեզի պիտի տրուէր:

Հիմա դուք ըսէ՛ք:

Եւ որոշեցէք թէ ո՞վ է մատնիչն ու դաւաճանը, կամայ կամ ակամայ, գիտութեամբ կամ անգիտութեամբ, խնդիր չէ:

Ու անկէ ետք ելէք եւ պատմութիւնը խեղաթիւրեցէք:

Պուքրէշ ԼԵՒՈՆ ՇԱԹՐԵԱՆ

* * *

Արփիար Արփիարեանի սպանութիւնը տեղի կ՛ունենայ Փետրուար 12, 1908թ.: Ան պարզապէս Հնչակեան էր: Արտասանած վերջին բառերը եղած են՝ «հայ եմ» …

ՍԱՍՆԱԼՈՒՐ / SASOUNNEWS

Յուլիս – July 7, 2017


Comments are closed.