դաշնակներու մեծ եղեռնը – ՀԱՅԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆ

 

դաշնակներու մեծ եղեռնը

ՀԱՅԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆ

the great yeghern of the tashnags

ARMENOCIDE –

 

 

Դաշնակ գործակալութեան ոճրագործութիւնները ներհայկական մեծ եղեռն է, զոր աւելի երկար ցուցակի կը կարօտի, քան ինչ որ կը ներկայացուի այստեղ:

անուն

ազգանուն

ամիս

ամսաթիւ

տարեթիւ

հանգամանք եղեռնագործ
Արսէն Թոխմախեան 1891

Պարսկաստան

Խրիմեանի աշակերտներէն

(«Կ՛ըսեն նոյնիսկ թէ ողջ նետուեր է

թոնրին մէջ»

Մ.Վ.-Հ.Յ.Դ Պատմութիւն Ա.Հատոր էջ79)

Յունօ (Վանեցի)

Խաչատուր Կերեկցեան

(Մ.Վ. – Հ.Յ.Դ.

Պատմութիւն

Ա. հատոր

էջ79)

1891 Կարին

(Էրզրում)

Հայդուկ (Պաշտպան Հայրենեաց կազմ. հիմնադիրներէն) Արամ Արամեան (Կարնեցի)
Մատթէոս Պալէօզեան 1902 Իզմիր Մեծահարուստ

(Մ.Վ. – Հ.Յ.Դ.

Պատմութիւն, Ա. Հատոր

էջ375)

Խորէն Սարգիսեան

(Պետրոս Ազիզօֆ)

Մաքսուտ 1902 Իզմիր (Մ.Վ. – Հ.Յ.Դ.

Պատմութիւն, Ա. Հատոր

էջ375)

Գարեգին 1902 Իզմիր

(Մ.Վ. – Հ.Յ.Դ.

Պատմութիւն, Ա. Հատոր

էջ375)

Իսահակ Ժամհարեան 1902 Մոսկուա Շուշեցի մեծահարուստ

(Մ.Վ. – Հ.Յ.Դ.

Պատմութիւն, Ա. Հատոր

էջ267)

Մատթէոս Մինասեանց
Յարութիւն Ադամեան 1902/3 ??

Պաքու

Շուշեցի մեծահարուստ

(Մ.Վ. – Հ.Յ.Դ.

Պատմութիւն, Ա. Հատոր

էջ269)

Ջանփօլադեան 1902/3 ??

Պաքու

Շուշեցի մեծահարուստ

(Մ.Վ. – Հ.Յ.Դ.

Պատմութիւն, Ա. Հատոր

էջ269)

Սաղաթել Սահունի 1902/3 ??

Լոնտոն

Մեծահարուստ

(Լոնտոնի հայ փախաստականներու տեղական կոմիտէի նախագահ)

Մաղաքիա Օրմանեան

(եկեղեցւոյ մէջ

ձախող մահափորձ)

Յունուար 6,

1903 Պոլիս

Պոլսոյ հայոց

պատրիարգ. արքեպիսկոպոս

Յակոբ Խադիկեան
Միհրան

եւ այլ

հայդուկներ

1907

Հայդուկ

(Մ.Վ. – Հ.Յ.Դ. Պատմութիւն Ա. Հատոր

էջ412)

Միհրան, Ստեփան, Մուշեղ եւ

Հաւատորիքցի Աղաճան, նաեւ

այլ Արեւմտեան Հայաստանի հայեր

1907, Գէորգ Չաւուշի սպանութենէն առաջ

(Տե՛ս ԶՕՐԱՎԱՐ ՍՄԲԱՏԻ ՅՈՒՇԵՐԸ, էջ315)

Հայդուկներ դաշնակ Կովկասեան կեդր. Կոմիտէի հրահանգով
Գէորգ Չաւուշ Մայիս 27,

1907 Մուշ

հայդուկ

Ռուբէն

Տէր Մինասեան

Արփիար Արփիարեան Փետրուար 12,

1908 Գահիրէ

Գրագէտ

(ստաբան Միքայէլ Վարանդեան կը գրէ իր

ընկերներուն կողմէ սպաննուած ըլլալ)

Հ.Յ.Դ. Պատմութիւն Ա. Հատոր էջ62

Խարբերդցի

Արսէն Մարգարեան

էջ137

1908 ??

Աղթամար

(կը մորթուի,

ապա կտրատուած մարմինը կը

թափուի Վանայ լիճ)

Վարդապետ. Աղթամարի կաթողիկոսական տեղապահ Վանայ Իշխանի ղեկավարութեամբ հրոսախումբ
Միհրան Գէորգեան

էջ137

1908 ??

Աղթամար

(կը մորթուի

ապա կտրատուած մարմինը կը

թափուի Վանայ լիճ)

Արսէն վրդ.

Մարգարեանի քարտուղար

Վանայ Իշխանի ղեկավարութեամբ հրոսախումբ

Դաւիթ

(դաշնակ)

1908
Դանիէլ Զատոյեան

էջ139

1909 ??

Վան

(կը մորթուի)

Վարդապետ.

Վարագավանքի միաբան

Մանուկ (Կարճկանցի)

դաշնակ

էջ140

1910

Աղթամար

Մտաւորական Սուրուճի Դաւիթ եւ

Սարգիս Շատախցեանի ղեկավարութեամբ հրոսախումբ

Անուշավան Տէր Մկրտչեան

(Կարճկանցի Մանուկի ընկերը) էջ140

1910 Աղթամար Մտաւորական

Սուրուճի Դաւիթ եւ

Սարգիս Շատախցեանի ղեկավարութեամբ հրոսախումբ

Պետրոս Գափամաճեան

(դաշնակ)

էջ27

1912 Վան Վանի քաղաքապետ
Մեսրոպ Ճանիկեան

էջ142

Սեպտեմբեր 16, 1913 Վան

Վանի նահանգի առաջնորդ՝ աւագ

քահանայ

Անդրանիկ Յունիս 17,

1918 Երեւան

Հայդուկ, զօրավար Քաջազնունի, Արամ Մանուկեան, Սահակեան

Էնվեր փաշայէն կը

խնդրեն «ջախջախել» Անդրանիկը

Համբարձում Առաքելեան Հուլիս 6, 1918

Թիֆլիս

Մտաւորական

(Մշակ պարբերականի խմբագրապետ՝

Թիֆլիս)

Խաչատուր Կարճիկեան

(դաշնակ)

1918 Երեւան Իրաւաբան

(Առաջին հանրապետութեան ելեւմուտքի նախարար)

Եկօր Տէր

Մինասեան

Պետրոս Ադամեան Նոյեմբեր 4,

1926 Թեսաղոնիկէ – Յունաստան

Ռամկավար մտաւորական,

Նոր Ալիք

թերթի խմբագիր

Արշակ Ենովքեան

Սարգիս Տխրունի

(Սարգիս Քէտէրեան)

Յունուար 17,

1929 Պէյրութ

Հնչակեան պարագլուխ Քուչուք Ստեփան

Աբգար Յովհաննէսեան

(դաժան ծեծի

կ՛ենթարկուի)

Փետրուար 5,

1931

Պաղտատ

Պաղտատի առաջնորդարանի քաղաք. Ժողովի ատենապետ հրոսախումբ

Ռուբէն Եպիսկոպոս

(դաժան ծեծի

կ՛ենթարկուի)

Փետրուար 5,

1931

Պաղտատ

Պաղտատի առաջնորդ հրոսախումբ

Սեղբոս Համբարձումեան

(դաժան ծեծի կ՛ենթարկուի)

Փետրուար 6,

1931

Պաղտատ

Պաղտատի առաջնորդարանի քարտուղար հրոսախումբ
Սարգիս Քէյիճեան

(դաշնակ)

Յուլիս 20, 1933 Աթենք մտաւորական հրոսախումբ
Թաշճեան Օգոստոս 1933

Գահիրէ

Տօքթ. Եւ Ազգ.

Քաղ. Ժողովի

ատենապետ

Դաժան ծեծի

կ՛ենթարկուի

3 երիտասարդներ Օգոստոս 1933

Գահիրէ

Կռնակնէն դաշոյնի եւ

երկաթի հարուածներ կը ստանան

ըստ դաշնակ

մասնագիտութեան

Միհրան Աղազարեան Հոկտեմբեր 13, 1933 Պէյրութ Հնչակեան խմբագիր հրոսախումբ

Սահակ Բ.

Խապայեան

Դեկտեմբեր 6,

1933 Գահիրէ

Կաթողիկոս Կիլիկիոյ դաշնակ Յուսաբերի կողմէ Եղծանելի քննադատութիւններու թիրախ
Ղեւոնդ Դուրեան

Արքեպիսկոպոս

Դեկտեմբեր 24, 1933 Նիւ Եօրք Ամերիկայի հայոց թեմի

առաջնորդ

(եկեղեցւոյ մէջ)

Մատթէոս Լէյլէկեան, Նշան Սարգիսեան եւ այլք

Մեսրոպ Տէր

Մովսիսեան

Յունիս 3, 1939 Մագիստրոս արքեպիսկոպոս դաշնակներու եղծանելի քննադատութեան թիրախ
Ռուբէն Մանասեան 30ական թուականներուն եպիսկոպոս

(Իրաքի թեմի

առաջնորդ)

դաշնակ օրկան՝ Յուսաբերի եղծանելի քննադատութեան թիրախ
Յուսիկ Զօհրապեան արքեպիսկոպոս (Ռումանիոյ

թեմի

առաջնորդ)

Կարապետ Մազլումեան 30ական թուականներուն Աթենքի առաջնորդ

դաժան ծեծի

կ՛ենթարկուի

Թորգոմ

Գուշակեան

Եգիպտոսի հայոց թեմի

առաջնորդ, ապա Երուսաղէմի հայոց պատրիարգ

Եգիպտոսի դաշնակ օրկան՝ Յուսաբերի եղծանելի քարոզչութեան թիրախ

Աղբիւրներ – Sources

Արսէն Թոխմախեան եւ Խաչատուր Կերեկցեանի սպանութիւնները կը հաւաստէ Միքայէլ Վարանդեան.

Հ.Յ. Դաշնակցութեան Պատմութիւն, Ա. Հատոր, Երեւան 1992, էջ 79

http://www.historyofarmenia.am/am/Books_H.D.-DASHNAKCUTYAN-PATMUTIIN/view_book/2

Մատթէոս Պալէօզեան, Մաքսուտ եւ Գարեգինի սպանութիւնները կը հաւաստէ Միքայէլ Վարանդեան.

Հ.Յ. Դաշնակցութեան պատմութիւն, Ա. Հատոր, Երեւան 1992, էջ 375

http://www.historyofarmenia.am/am/Books_H.D.-DASHNAKCUTYAN-PATMUTIIN/view_book/2

Իսահակ Ժամհարեանի սպանութիւնը կը հաւաստէ Միքայէլ Վարանդեան. Հ.Յ. Դաշնակցութեան Պատմութիւն, Ա. Հատոր, Երեւան 1992, էջ 267

http://www.historyofarmenia.am/am/Books_H.D.-DASHNAKCUTYAN-PATMUTIIN/view_book/2

 

Ի. Ժամհարեանի եւ այլոց սպանութիւններուն կ՛անդրադառնայ Խաչատուր Դադայան իր յօդուածով: Իրատես, երկօրեայ թերթ, Երեւան:

«ՓՈԹՈՐԻԿԻ» ԶՈՀԸ

http://www.irates.am/hy/1485500910

Յարութիւն Ադամեանի եւ Ի. Ջանփօլադեանի սպանութիւնները կը հաւաստէ Միքայէլ Վարանդեան. Հ.Յ. Դաշնակցութեան Պատմութիւն, Ա. Հատոր, Երեւան 1992, էջ 269

http://www.historyofarmenia.am/am/Books_H.D.-DASHNAKCUTYAN-PATMUTIIN/view_book/2

Սաղաթել Սահունիի սպանութեան կ՛անդրադառնայ Խաչատուր Դադայան իր յօդուածաշարքով: Հայաստանի Հանրապետություն օրաթերթ, Երեւան:

Մանթաշյանցը եւ Հ.Յ.Դաշնակցությունը

http://www.hhpress.am/index.php/banners/index.php?sub=hodv&hodv=20110118_1&flag=am

Մաղաքիա Արք. Օրմանեանի մահափորձին կ՛անդրադառնայ Գրիգոր Աղանյան: Ազգային Գաղափար կայքէջ, Երեւան:

ՀԱՅՈՑ ՀՍԿԱՆ ԵՎ «ԵՐԿԱԹՅԱ ՊԱՏՐԻԱՐՔԸ»

ՄԱՂԱՔԻԱ ԱՐՔ. ՕՐՄԱՆՅԱՆ ԵՎ ՄԱՏԹԵՈՍ Բ. ԻԶՄԻՐԼՅԱՆ. ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ԲՆՈՒԹԱԳՐԻ ՓՈՐՁ

http://national-idea.am/articles.php?id=245

Միհրան, Ստեփան, Մուշեղ եւ Հաւատորիքցի Աղաճան, նաեւ

այլ Արեւմտեան Հայաստանի հայերու սպանութիւնները կը հաստատուի ԶՕՐԱՎԱՐ ՍՄԲԱՏԻ ՅՈՒՇԵՐԸ գրքով, էջ 315:

Զօր. Սմբատ՝ Մախլուտօ: Զօր. Անդրանիկի զինակից եւ քարտուղար:

ԳԷՈՐԳ ՉԱՒՈՒՇԻ ՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆԸ – Բ. Մաս,

http://www.maratoug.com/archives/6446

 

Այս նոյն Միհրանի մասին է որ Վարանդեան կ՛ակնարկէ իր գրքով՝ էջ 412

http://www.historyofarmenia.am/am/Books_H.D.-DASHNAKCUTYAN-PATMUTIIN/view_book/2

Գէորգ Չաւուշի սպանութեան մասին կը հաւաստէ զօրավար Սմբատ՝ Մախլուտօ: Զօր. Անդրանիկի զինակից եւ քարտուղար:

ԳԷՈՐԳ ՉԱՒՈՒՇԻ ՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆԸ – Գ. Մաս

http://www.maratoug.com/archives/6516

Արփիար Արփիարեանի սպանութիւնը ստաբանութիւններով կը հաւաստէ Միքայէլ Վարանդեան. Հ.Յ. Դաշնակցութիւն Պատմութիւն, Ա. Հատոր, Երեւան 1992, էջ 62

http://www.historyofarmenia.am/am/Books_H.D.-DASHNAKCUTYAN-PATMUTIIN/view_book/2

 

Արփիար Արփիարեանի սպանութեան մասին կը վկայէ Լեւոն Շաթրեան: ԱՐԵՒ եռօրեայ թերթ, 1931, Գահիրէ:

http://www.maratoug.com/archives/19246

Արսէն վրդ. Մարգարեան, Աղթամարի կաթողիկոսական տեղապահի եւ իր քարտուղար Միհրան Գէորգեանի մորթուելու մասին կ՛անդրադառնայ Ավետիս Հարությունյան, Էջմիածին ամսագրով (2016):

ՀՈԳԵՒՈՐ-ԿՐՈՆԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՎԱՆԻ ՆԱՀԱՆԳՈՒՄ ԵՒ ԱՂԹԱՄԱՐԻ ՎԱՆՔԻ ԿՈՂՈՊՏՄԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ, էջ 137

Էջմիածին, Պաշտօնական ամսագիր Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսութեան Մայր Աթոռոյ Սրբոյ Էջմիածնի, ՀԳ (Ը). pp 133-143

http://echmiadzin.asj-oa.am/15743/1/133.pdf

 

Այս յօդուածի կարեւոր հատուածները մէջբերուած են վերջաւորութեան:

Դանիել վրդ. Զատոյեանի սպանութեան մասին դարձեալ կ՛անդրադառնայ Ավետիս Հարությունյան, նոյն յօդուածով՝ էջ 139:

Կարճկանցի Մանուկ եւ Անուշաւան Տէր Մկրտչեան՝ էջ 140:

Պետրոս Գափամաճեանի սպանութեան մասին կ՛անդրադառնայ Գաբրիէլ Սերոբ Փափազեան, իր ԵՂԾԱՆՈՒԱԾ ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆ – PATRIOTISM PERVERTED գրքով՝ էջ 69:

Patriotism Perverted, By K.S. PAPAZIAN, BOSTON – BAIKAR PRESS 1934

 

Ի դեպ, Փափազեանի հրատարակութիւնը գլխաւոր աղբիւրներէն է այստեղ նշուած սպանութիւններու մասին:

 

Պետրոս Գափամաճեանի դաշնակներու կողմէ սպաննուած ըլլալու իրականութիւնը կ՛ակնառկէ նաեւ Թուրքիոյ Հայոց Պատրիարք՝ Յովհաննէս Արք. Արշարունի, ՀՈՎԻՏ Ազգային, Հասարակական, Գրական շաբաթաթերթի խմբագրականին յղած նամակով՝ էջ 27:

http://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Hovit/1913/1913(27).pdf

Մեսրոպ Ճանիկեանի անունը դարձեալ կը նշէ Ավետիս Հարությունյան, էջ 142:

Անդրանիկ զօրավարի «ջախջախման» հրամանագիր կ՛ուղղարկեն օրուայ դաշնակ «պետական» անձինք, ինչպիսիք՝ Յովհաննէս Քաջազնունի, Արամ փաշայ Մանուկեան եւ Աւետիք Սահակեան՝ 17 Յունիս 1918:

Ճօն Կիրակոսեան քաղաքագետը կ՛օգտագործէ նոյնինքն Անդրանիկի կողմէ գտնուած այն հեռագիրը, որով դաշնակները Էնվեր փաշայէն «խնդրած» են զինք սպաննելու:

ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԵՎ ԱՐԵՎՄՏԱՀԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ, Ճօն Կիրակոսեան, Երեւան 1965թ. Էջ 213:

http://www.maratoug.com/archives/7028

 

Արամ փաշայ՝ աւելի ճիշտ Արամ բոշայ Մանուկեանի մասին դարձեալ այնպիսի իրականութիւններ կան Ավետիս Հարությունյանի յօդուածով, զոր ինչպէս նշեցի, օգտագործելու եմ վերջաւորութեան:

http://echmiadzin.asj-oa.am/15743/1/133.pdf

Պետրոս Ադամեանի ահաբեկման կ՛անդրադառնայ ԱՐԵՒ թերթը՝ Ռամկավար օրկան, Չորեքշաբթի 26 Սեպտեմբեր 1928, Գահիրէ.

Խմբագրական՝ ՁԵՐ ՏԱՐԱՆ ԱՌՆՈՒԱԾ Է

http://tert.nla.am/archive/NLA TERT/Arev/1928/2930.pdf

Սարգիս Տխրունիի (Հնչակեան պարագլուխ) սպանութեան մասին գրած է ԱՐԵՒ թերթը Շաբաթ 26 Յունուար 1929:

ՍԱՐԳԻՍ ՏԽՐՈՒՆԻԻ ՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ԵՒ ԱՆՈՐ ՀԵՏԵՒԱՆՔՆԵՐԸ

http://tert.nla.am/archive/NLA TERT/Arev/1929/3033.pdf

Ռուբէն Եպիս. (Պաղտատի առաջնորդ), Աբգար Յովհաննէսեանի (առաջնորդարանի քաղաք. ժողովի ատենապետ) եւ Սեղբոս Համբարձումեանի (առաջնորդարանի քարտուղար) դաժան ծեծի ենթարկուելու մասին գրուած է ԱՐԵՒ թերթի առաջին էջով, Փետրուար 17, 1931:

ԴԱՇՆԱԿՆԵՐՈՒ ՈՃՐԱՓՈՐՁԸ ՊԱՂՏԱՏԻ ՄԷՋ

http://greenstone.nla.am/gsdl/collect/earlypub1/nor/31i440.pdf

Սարգիս Քէյիճեանի սպանութիւնը Գ.Ս. Փափազեանի ցուցակին մաս կը կազմէ, Patriotism Perverted գրքով՝ էջ 70:

Թաշճեանի (Ազգ. Քաղ. Ժողովի ատենապետ) դաժան ծեծի ենթարկուելու մասին գրուած է ԱՐԵՒ թերթի առաջին էջով, Երեքշաբթի 15 Օգոստոս 1933:

ՏՕՔԹ. ԹԱՇՃԵԱՆԻ ՎՐԱՅ ՈՃՐԱՓՈՐՁԷՆ ՅԵՏՈՅ

ԱՆՎԱՅԵԼ ՅԱՐՁԱԿՈՒՄ ՄԸ ԱՌԱՋՆ. ՓՈԽ. Տ. ՄԵՍՐՈՊ ՔՀՆՅ.Ի ԴԷՄ

http://tert.nla.am/archive/NLA TERT/Arev/1933/4434.pdf

3 երիտասարդներու կռնակներէն դաշոյնի եւ երկաթի հարուածներ ստանալու լուրը հաղորդած է ԱՐԵՒ թերթը, Հինքշաբթի 6 Յուլիս 1933:

ՏԷՌՕՐԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹԻՒՆ ԱՂԵՔՍԱՆԴՐԻՈՅ ՄԷՋ

«ՅՈՒՍԱԲԵՐ» ԵՒ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹԻՒՆ ԳՈՐԾԻ ՎՐԱՅ

3 ՎԻՐԱՒՈՐՆԵՐ ՀԻՒԱՆԴԱՆՈՑ ՓՈԽԱԴՐՈՒԱԾ

http://tert.nla.am/archive/NLA TERT/Arev/1933/4401.pdf

Միհրան Աղազարեանի (Հնչակեան պարագլուխ) սպանութիւնը Գ.Ս. Փափազեանի ցուցակին մաս կը կազմէ՝ Patriotism Perverted էջ 70:

Սահակ Բ. Խապայեանի (Կիլիկիոյ կաթողիկոս) դաշնակներու կողմէ եղծանելի քննադատութիւններու ենթարկուելու մասին իր ցուցակին աւելցուցած է Գ.Ս. Փափազեան, Patriotism Perverted էջ 73:

Ղեւոնդ Արք. Դուրեանի (Ամերիկայի հայոց թեմի առաջնորդ) սպանութենէն ետք ԱՐԵՒ թերթը կը շարունակէ անդրադառնալ աղիտալի ոճրագործութեան մասին: Շաբաթ 13 Յունուար 1934:

http://tert.nla.am/archive/NLA TERT/Arev/1934/4562.pdf

 

Նաեւ՝ Ուրբաթ 19 Յունուար 1934.

http://tert.nla.am/archive/NLA TERT/Arev/1934/4567.pdf

Մեսրոպ Արք. Տէր Մովսիսեան մաս կը կազմէ Գ. Ս. Փափազեանի ցուցակին: Patriotisme Perverted, էջ 71:

Ռուբէն Եպ. Մանասեան (Իրագի թեմի առաջնորդ) Գ.Ս. Փափազեանի ցուցակին մաս կը կազմէ:

Փաստը կը հաստատուի նաեւ ԱՐԵՒ օրաթերթով: Հինգշաբթի, 22 Մարտ 1934:

ԵՐԿՈՒ ՀԱՅՐԱՊԵՏԱԿԱՆ ՆԱՄԱԿՆԵՐ

ԻՐԱՔԻ ՀԱՅՈՑ ԱՌԱՋՆՈՐԴԻՆ ՈՒՂՂՈՒԱԾ

http://tert.nla.am/archive/NLA TERT/Arev/1934/4620.pdf

Յուսիկ Արք. Զօհրապեան (Ռումանիոյ թեմի առաջնորդ) մաս կը կազմէ Գ.Ս. Փափազեանի ցուցակին՝ Patriotism Perverted էջ 72:

Կարապետ Մազլումեանի (Աթենքի առաջնորդ) եւ Թորգոմ Գուշակեանի (Եգիպտոսի հայոց թեմի առաջնորդ, ապա Երուսաղէմի հայոց պատրիարգ) անունները դարձեալ մաս կը կազմէն Գ.Ս. Փափազեանի ցուցակին: Patriotism Perverted էջ 72:

* * *

Դաշնակ դաւաճանութեան հիւծախտը բորբոքած է արդէն իսկ անմիաբանութեամբ, իրարսպանութեամբ – «եղբայրասպանութեամբ» լի ցեղային խառնակութիւն՝ հայութիւն կոչուած բոշայութեան պատմութիւնը:

Հայասպանութիւն – եղբայրասպանութիւն եղեռնագործութիւնները գոյատեւած են խմբակային դիկտատորութիւն բանեցնելու՝ տեռորով:

Աւազակներու, գիշատիչներու, ալան-թալանի բարձրաստիճան ցածոգիներու  դաշունակցութիւնը  եւրոպական թաքուն «գաղափարախօսութիւններով» թունաւորեց միջհայկական գոյակցութիւնը՝ Կովկասէն արեւելեան Հայաստան, արեւմտեան Հայաստան, Թրքական տարածքներ, նոյնիսկ հանրապետութիւն դահճապետութիւն մակարդակով, ապա գաղթավայրերու կորիզները՝ Եգիպտոս, Սուրիա, Լիբանան, Ֆրանսա, Ամերիկա, տարուէ տարի, մինչեւ հասնելու Լիբանանեան քաղաքացիական կռիւներու պատեհ առիթին, որով «աջակողմեան-ձախակողմեան», բայց աւելի յայտնի՝ հնչակ-դաշնակ ներհայկական նոր կոտորած հրահրեցին (1958թ.):

Թարախը չդարմանուեցաւ եւ Լիբանանեան երկրորդ քաղաքացիական կռիւներէն ի վեր հրապարակուած հնչակ-դաշնակ-ռամկավար «միակամ» կոչերը ոչ այլ ինչ էին ու է՛ն, քան թատերական արարքներ:

Եղեռնագործութիւններու քաղցկեղը – cancer  նոր փուլի մէջ մտաւ Սովետական կարգերու շինծու փլուզումով:

Հոն՝  արեւելեան Հայաստան, անգամ մը եւս փութացին դաշնակ իժերը ու շարունակեցին տեռորի գործիքը ծառայեցնել հին ու նոր հաշիւներու մաքրագործման համար:

Ոճրագործութիւններու ստուար քանակը կը ծփան կեղտոտ ջուրերու երեսը, որոնց կարգին դարձեալ «չբացայայտուած» հոկտեմբերեան խորհրդարանական  մեծ եղեռնը (1999թ.):

Ասոնք քաջալերեցին, որ տեղւոյն մաֆիական որջերը բացուին ու ծփծփան իրար յաջորդող բնական ու մարդկային աղէտներու վրայ՝ երկրաշարժի ու սովամահութեան ընձեռած շարժառիթներէն հրապուրուած, որով մայրհայրենիք Հայաստան կոչեցեալը դարձած է ՎԱՅԱՍՏԱՆ:

Զարմանք չէ, որ իշխող ոճրապետութիւնը «կոալիցիաներու» խառներգեր – medleys կը սարքէն, մէկզմէկ կեղտերը ծածկելու:

Զարմանք չէ, որ տարածաշրջանի մաֆիական ոճրագործութեանց կը համագործակցին աշխոյժօրէն՝ իրենց նման հայ, թաթար, թիւրք, քիւրտ, ռուս ու այլ վոհմակներու հետ:

* * *

Այժմ, նկատի առել հետեւեալ ուսումնասիրութիւնը:

Արսէն վրդ. Մարգարեան, Աղթամարի կաթողիկոսական տեղապահի եւ իր քարտուղար Միհրան Գէորգեանի մորթուելու մասին կ՛անդրադառնայ Ավետիս Հարությունյան, Էջմիածին ամսագրով (2016):

ՀՈԳԵՒՈՐ-ԿՐՈՆԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՎԱՆԻ ՆԱՀԱՆԳՈՒՄ ԵՒ ԱՂԹԱՄԱՐԻ ՎԱՆՔԻ ԿՈՂՈՊՏՄԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ, էջ 137

Էջմիածին, Պաշտօնական ամսագիր Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսութեան Մայր Աթոռոյ Սրբոյ Էջմիածնի, ՀԳ (Ը). pp 133-143

http://echmiadzin.asj-oa.am/15743/1/133.pdf

Մասնագիտական սոյն ուսումնասիրութեամբ կը քօղազերծուին դաշնակներու նետոց-բռնոց նկարագրականները այնպիսի անձանց մասին, ինչպիսիք՝ «Վանայ իշխան» մականուած Շուշեցի անբարոյական ու վարնոց մը, կամ Արամ բոշայ Մանուկեան լկտի դիկտատոր մը, որ յետոյ սարքեցին «առաջին հանրապետութեան» ??? ԴԱՀՃԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ նախագահ … եւ որոնց բարբարոսութիւնները կրկնականապէս կոտորեցին ժողովուրդը:

«Վանայ իշխան» մականուած դաշնակ դահիճի եւ իր որսաշուներու ձեռամբ է, որ Արսէն վրդ. Մարգարեան եւ քարտուղարը՝ Միհրան Գէորգեան կը մորթուին, եւ որ Գ.Ս. Փափազեանի յաւելմամբ մարմինները կտոր կտոր կը թափուին Վանայ լիճը:

«Վանայ իշխան» մականուած դաշնակ դահիճին հասցուած ԱՍՏՈՒԾՈՅ ԴԱՏԱՍՏԱՆԸ եղաւ այն, որ կարճ ժամանակ անց, հաց կերած պահուն թուրք զինուորներու գնդակներու տակ դարձաւ շան սատակ:

Նման մսագործ «յեղափոխական» վոհմակներու վարքագիծը բնականաբար իր կնիքը պիտի զառներ ժողովրդային խաւերու վրայ: Պատճառ, թէ ինչո՛ւ Վանի առաջնորդական տեղապահը Վանի Սոդոմ-գոմորեան իրավիճակը պիտի նկարագրէր ընտրուած ճշգրիտ բառերով.

«անկիրթ, ամբարտաւան, անբարոյական, անհնազանդ, անդաստիարակ, անզգամ, թեթեւսոլիկ …»:

Այնպէս որ, «պապս դաշնակ էր», «տատս դաշնակ էր» ըսելով մոլորեալներու ճռռոցները ոչինչ կ՛արդարացնեն:

TSUNAMI

ՅՈՒԼԻՍ / JULY 2017

 

http://echmiadzin.asj-oa.am/15743/1/133.pdf

ԱՎԵՏԻՍ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ

պատմական գիտ. թեկնածու, ՀՊՄՀ

ՀՈԳԵՒՈՐ- ԿՐՈՆԱԿԱՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

ՎԱՆԻ ՆԱՀԱՆԳՈՒՄ ԵՒ ԱՂԹԱՄԱՐԻ ՎԱՆՔԻ

ԿՈՂՈՊՏՄԱՆ ԽՆԴԻՐԸ

1908 թ. երիտթուրքական հեղաշրջումից եւ օսմանյան սահմանադրության հռչկումից հետո հաստատված հարաբերական «ազատությունը» նոր իրավիճակ ստեղծեց Վանի նահանգի հոգեւոր-կրոնական հարաբե- րություններում:

1908 թ. ամռանը հիվանդության պատճառով իր զբաղեցրած պաշտոնից հրաժարվեց Վանի նահանգի հոգեւոր առաջնորդ Ներսես վարդապետ Խապայանը, ում փոխարինեց Էրզրում նահանգի նախկին հոգեւոր առաջ նորդ Զավեն ծայրագույն վարդապետ Տեր-Եղիյանը: Սկզբում իր «գեշ ընթացքին պատճառաւ» ժողովրդի կողմից արգելվում է Զավեն վարդա պետի՝ որպես հոգեւոր առաջնորդի մուտքը Արճեշից Վան: Սակայն, հե տագայում կարգավորվում են անցանկալի փոխհարաբերությունները, եւ նա բարեհաջող ժամանում է իր նոր նստավայրը:

………………………………………………

Զավեն ծ. վրդ. Տեր-Եղիյանն իր կարճատեւ կառավարման շրջանում Աղթամարի վանքի հասույթներով իրականացնում է Վանի դպրոցների՝ մասնավորապես Վանի Ս. Գրիգոր վանքի իգական որբանոց-դպրոցի խնամատարությունը:

Նրա օրոք թեմականները բողոքում էին Վանում տիրող անկրոն եւ անբարո վիճակի դեմ, որի մասին առաջնորդական տեղապահը հիշում է. «Շրջեցէ՛ք գիւղ եւ քաղաք եւ տեսէք մեր երիտասարդութեան թեթեւսոլիկութիւնը եւ մանաւանդ բարոյականին անկումը, տեսէք մեր դպրոցական անմեղուկ տղոց մտքին ու զգացմանց ապականումը, հնազանդութեան եւ կարգապահութեան ոգիին վերացումը, ամօթխածութեան ջնջումը, տեսէք թե ինչպէ՞ս փոքրիկ մանուկը կարհամարհէ ծնողաց եւ դաստիարակաց ամէն հրաման, …ինչպես ՜կ՚անսաստէ անիկայ ծնողքին եւ հրապարակաւ կը ծեծէ իր դաստիարակը.»:

Տեր Զավենի պաշտոնավարման շրջանում Վանում ձեւավորվեց Ազգային գավառական ժողով, որն իր հերթին կազմեց Քաղաքային ժողով եւ Տեսչական խորհուրդներ: Որոշվեց վանքերի միաբաններից կազմել Կրոնական ժողով՝ Աղթամարի թեմում կրոնի եւ եկեղեցու նկատմամբ եղած սերն ընդարձակելու նպատակով: Վարչական նոր կազմը, որը մեծ մասամբ բաղկացած էր դաշնակցականներից, սկզբից եւեթ անհամակիր վերաբերմունք ցույց տվեց դեպի հոգեւոր առաջնորդը: Սակայն նա իր լուրջ համախոհներն ուներ ինչպես կուսակցության ներսում, այնպես էլ դրսում: Դաշնակցականների հակադրությունը Զավեն ծ. վրդապետի նկատմամբ ավելի որոշակի է դառնում, երբ նա Կ. Պոլսի «Ժամանակ» օրաթերթում տպագրում է նամակ՝ ուղղված եգիպտաբնակ վանեցի Գարեգին Իսագուլյանին: Նամակում տեղեկացվում էր, որ իսպառ թալանվել էին Աղթամարի վանքի անասունները, եկեղեցական զարդերը, արծաթյա թանկարժեք անոթները, արժեքավոր հնությունները: Ինչպես ականատես ներից մեկն էր նշում՝ «անբարեխիղճ ձեռքերը փչացրել են այս ամենը եւ հիմա կաթողիկոսական տեղապահ ծերունի Հովսեփ եպիսկոպոսը մի սկիհ էլ չի գտնում պատարագ մատուցելու համար»:

Զավեն ծ. վրդ. Տեր-Եղիյանն իր նամակներից մեկում նշում էր. «Եկէ՛ք, մտէք անգամ մը Վասպուրական եւ տեսէք այս սուրբ եւ հոյակապ մենաստանները, որոնք բռնապետութեան ամէն փոթորիկ արհամարհելով՝ իրենց գոյութիւնը պահպանեցին ցարդ, ինչպէս կողոպտուած հիմա իրենց բոլոր զարդերէն՝ հետզհետէ դէպի կործանումը կը դիմեն եւ այն ալ ոչ թէ Թուրքի կամ Քուրդի ձեռամբ, այլ անարժան հայորդիներու կործանարար ձեռքերով: Մտէ՛ք Աղթամար եւ տեսէք խաչ մը մնացե՞ր է հոն՝ բարեպաշտ Հայուն արցունքներն ընդունելու համար… »: Իսկ Կահիրեում բնակվող իր բարեկամին ուղղված նամակում նա հայտնում էր, որ « …վանքերը կողոպտված, մերկացած են իրանց սրբութիւններից, Աղթամարի վանքը դարձել է թռչունների բոյն եւ այն եկեղեցին, որ տոկացել է դարերի բռնութիւններին, այժմ քայքայվում է հայորդիների ձեռքով, իսկ հայ ընտանեկան սրբութիւնը, հայ կուսի պատիվը… այժմ ընկնում են ներքին բռնաւորների ձեռքով…»:

Աղթամարն իր հնություններով եւ հարստություններով ամենեւին էլ չէր տարբերվում Երուսաղեմից: Նրա վերահսկողության ներքո կային 15 վանք, որոնցից ամենափոքրն անգամ տարեկան 300 ոսկի հասույթ էր ստանում:

Աղթամարի աթոռի կողոպտման հարցը, որ հրապարակի վրա դրվեց Վանի հոգեւոր առաջնորդ Զավեն ծ. վրդ. Տեր-Եղիյանի մերկացումներով, այնքան մեծ հուզմունք առաջ բերեց արեւմտահայության շրջանում, որ Ազգային ժողովը ստիպված էր զբաղվել այդ հարցով:

Հարցը խորությամբ քննարկելու համար կազմվեց հանձնաժողով՝ Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանյանի, Արսեն վարդապետի, Հ. Գորյան էֆենդու եւ Մ. Շիրինյանի անդամակցությամբ: Դանիել վրդ. Զատոյանը եւ Աղթամարի կաթողիկոսական տեղապահի փոխանորդ Հովսեփ եպիսկոպոսը կազմում են տեղեկագիր, որը Վանի խառը ժողովն ուղարկում է պատրիարքարան: Այդ տեղեկագրից պարզվում է, որ 1908 թ. դեկտեմբերին ընտրված եւ պաշտոնավարող ժողովականները «…որեւէ խաչ, սպասք կամ արծաթ վաճառած չեն»: Հանձնաժողովի տեղեկագրի համաձայն՝ նախկինում արծաթների վաճառման դեպքեր գրանցված են եղել միայն 1891 թ. (Խաչատուր կաթողիկոսի կողմից), 1905 թ. (խառը ժողովի որոշմամբ) եւ 1908 թ. (Պողոս վրդ. Կարապետյանի կողմից):

Պատրիարքարանին ուղղված՝ Հովսեփ եպիսկոպոսի 1909 թ. մայիսի 13-ի տեղեկագրում նշվում էր, որ Աղթամարի սպասքի մեծագույն մասը կողոպտվել է թուրքական զորքերի կողմից:

Սակայն ի՞նչ էր կատարվել իրականում: Արեւմտյան Հայաստանի որոշ շրջաններում՝ այդ թվում Վանում, դաշնակցականները հոգեւորականներին հեռացնում էին ներքաղաքական ասպարեզից եւ իրենց ձեռքը վերցնում ժողովրդի կառավարման ղեկը: Վանի տեղական վարչությունը, որն արդեն գտնվում էր դաշնակցականների վերահսկողության ներքո, քվեարկելով որոշում է փակել Աղթամարի վանքի վարժարանը, դադարեցնել հողագործական աշխատանքները, բռնագարվել վանքի գույքը, աճուրդի հանել վանքի ողջ ունեցվածքը, տիրանալ վանքապատկան կալվածքներին, դրանք տալ վարձակալության եւ յուրացնել եկամուտը: Մուշեղ արքեպիսկոպոսի հավաստմամբ՝ դաշնակցությունն «իր մէկ ձեռքով ազգային իշխանութիւնները կահաբեկեր, միւս ձեռքով լավ կարենալ կողոպտելու համար Աղթամարն ու Վանը»: Հասույթը պետք է հատկացվեր «դպրոցաշինությանը»: Աճուրդի են հանվում հարյուրավոր եզներ, ոչխարներ, արտեր, աշխատանքային գործիքներ (բահ, բրիչ եւ այլն) եւ այն ամենը, ինչ արժեք ուներ: Միայն անասունների արժեքը կազմում էր 400-500 ոսկի: «Կոհակ» պարբերականի հավաստմամբ՝ «…որոշում տուողներ եղած են Իշխանի բարեկամ այն ժողովականները՝ որք մէկ-մէկ փառաւոր անցեալ ունին, ինչպէս նաեւ Յովսեփ Խլղաթեան (Քաղաքական ժողովի քարտուղար, -Ա. Հ.)…»: Արդյունքում 1907 թ. վանքն ամբողջովին թալանվեց, զրկվեց ողջ ոսկուց եւ արծաթից:

Աղթամարի կաթողիկոսական տեղապահ Հովսեփ եպիսկոպոս Սարաջյանին հաջողվում է կողոպուտից փրկել 1 մեծ եւ 4 փոքր խաչեր, կոտրված 2 սկիհի ավազան, 2 թագ, 9 ժամարարի գոտի, 2 քշոց, 2 բուրվառ եւ մանր-մունր արծաթեղեն:

Այդ ամենը, ինչպես նշում էին ժամանակակիցները, եւ որի մասին տեղյակ էին թուրքերն ու քրդերը, կատարվել էր Իշխանի աչքի առաջ, ով 1904 թ. դարձել էր Գավաշի շրջանի ՀՅԴ-ի ղեկավար:

Ըստ Ա. Եկարյանի՝ դաշնակցականները Կարմրավորի եւ Ս. Գրիգորի վանքերն իրենց ազդեցության ներքո առնելուց հետո նպատակահարմար գտան տիրանալ նաեւ Աղթամարին: Այդ մասին նրանք տեղեկացրին Արսեն վարդապետին եւ հայտնեցին, որ Աղթամարն «…իր կեդրոնական ապահով դիրքովը, շատ յարմար էր իրենց գործունեութեան»: Արսեն վարդապետը, կռահելով, որ դաշնակցականների նպատակը վանքի հարստություններին տիրանալն էր, հակառակվում է նրանց մտադրությանը, քանի որ այն պատճառ պիտի դառնար կառավարությունում վանքի հանդեպ կասկածամիտ վերաբերմունքի խորացմանը: Արդյունքում Իշխանի 12 հոգանոց խմբի ձեռքով խողխողվում է Աղթամարի կաթողիկոսական տեղապահ Արսեն վարդապետ Մարգարյանը եւ նրա քարտուղար Միհրան Գեւորգյանը, ով խուսափելով թուրքական կառավարության հետապնդումներից՝ ապաստանել էր Աղթամարում:

Կրկնակի ոճիրների պատճառը Աղթամարի վանքի հարստություններն էին: Իշխանը Աղթամարի կաթողիկոսի վեհարանն իր համար դարձրել էր ամառանոց եւ իր մոտ երկու անառակ կին էր պահում:«Իշխանական» սպառնալիքների պատճառով վանքի միաբանությունը չէր համարձակվում որեւէ բողոք ներկայացնել եւ որեւէ ճիչ բարձրացնել:

Վահան Թեքեյանի հանրագրության մեջ նշվում էր, որ վերոհիշյալ արարքների հեղինակները արտասահմանից եկած հեղափոխական կու սակցության անդամներն էին:

Սակայն ի՞նչ բացատրություն տվեցին Իշխանը եւ դաշնակցական կոմիտեն այս ոճրի մասին: Ըստ նրանց՝ «Արսէն վարդապետի մատնութեան հետեւանքով էր, որ Իշխանի խումբը Նարեկ գիւղին մօտ պաշարուած էր Խուրշիտի Քիւրտերէն եւ բազմաթիւ Հայեր սպանուած էին… Անդրանիկ, երբ Սասունէն հեռանալէ ետք Աղթամար անցաւ հանգստանալու եւ Վան փոխադրուելու համար, Արսէն վարդապետ այս մասին հեռագրով տեղեկութիւն տուաւ կառավարութեան: Սակայն ոչ ոք չհավատաց այդ հերյուրանքին: Դաշնակցականները տեսնելով, որ այս առասպելին ալ հաւատացող մը չկար, ընդհակառակն՝ գայթակղութիւնը կ՛աւելանար ժողովուրդին մէջ, ստիպուեցան թռուցիկով մը յայտարարել, թէ Արսէն վարդապետին եւ իր գրագրին սպանութիւնները ցաւալի թիւրիմացութեան մը արդիւնքն էին»:

………………………………………………

Սակայն Ազգային երեսփոխանական ժողովի քննիչ հանձնաժողովի՝ 1909 թ. հոկտեմբերի 23-ի տեղեկագրում նշվում էր, թե « …ստոյգ է, որ յափշտակութիւններ տեղի ունեցած են եւ թէ ատոնք կատարուած են Ռուսահայ Իշխան անուն անձին, ինչպէս նաեւ Արամ կամ փաշա անուամբ երկու հոգւոյ նախաձեռնութեամբ»: Մասնավորապես նշվում էր նաեւ Հովսեփ եպիսկոպոսի անկարողությունը եւ առաջարկվում էր նոր եւ կարող տեղապահի ընտրության անցկացում, ինչպես նաեւ ազգի վստահությունը վայելող մի եկեղեցական եւ մի աշխարհական ուղարկել Վան՝ տեղում խնդիրը քննելու համար, եւ «վանքն ազատել բռնավորների ձեռքերից»:

Իսկ Օսմանյան Թուրքիայի Դավանությունների եւ արդարադատության նախարար Նեջմետդուն ուղղված՝ Աղթամարի հափշտակությունների քննիչ հանձնաժողովի տեղեկագրում, որը ստորագրել էին Հմայակ արքեպիսկոպոսը, Գարեգին վարդապետը եւ Մ. Շիրինյանը, մասնավորապես նշվում էր. «Աղթամարի կաթող. տեղապահ Արսէն վարդ.-ի սպանութենէն ի վեր անպատասխանատու վիճակ մը տիրեր է Աթոռին մէջ: Աթոռին իրաւասութեան ենթարկուած 26 վանքեր աւարի եւ կողոպուտի ենթարկուեր են կուսակցականներու կողմէ, գլխաւորութեամբ Իշխան կոչուած ռուսահայու մը եւ իր մարդոց: Վանքերը գայթակղութեան եւ հակակղերական շարժման կեդրոն եղած են: Ասոնց պարագլուխը Իշխան ըլլալով, իրեն գործակից գտնուած է գանձակեցի Փաշա մականուանեալ մէկը, եւ Յովսէփ եպս. յակամայս այս դաշնակցականներուն տրամադրութեան ներքեւ գտնուած է առանց համարձակութիւն ունենալու զեղծումները մատնանշելու: Իշխան իբրեւ իր ապարանքը գործածած է այս Աթոռը, անխոստովանելի արարքներու տեղի տալով»:

Ի վերջո հանձնաժողովը, լսելով իրազեկ անձանց տեղեկությունները եւ քննելով իրեն հասցեագրված բողոքները, որոշում է ստեղծել եկեղեցական ու աշխարհիկ անձերից բաղկացած քննիչ հանձնախումբ եւ խնդրել կենտրոնական կառավարության օժանդակությունը: Վանական հաստա տությունները բռնություններից զերծ պահելու նպատակով ընտրվում է հոգաբարձություն՝ վանքերի վրա հսկողություն հաստատելու համար:

Ընդհանուր լարված իրավիճակի հետեւանքը լինում է այն, որ Վարագավանքի միաբան Դանիել վարդապետ Զատոյանը բողոքելու համար Վանում սրախողխող է լինում, իսկ թանկարժեք անոթները, եպիսկոպոսական ականակուռ եւ ասեղնագործ թագերը, սկիհները, գավազանները առեւանգվում են:

Ավելի ուշ սպանվեց դաշնակցական կարճկանցի Մանուկը, ով կրթություն ստանալով Կ. Պոլսում եւ Իտալիայում՝ վերադարձել էր հայրենիք եւ համաձայնելով պատրիարքի եւ Քաղաքական ժողովի անդամներին՝ իր առջեւ նպատակ էր դրել Աղթամարում գիշերօթիկ վարժարան բացելով՝ զարկ տալ Կարճկանի, Շատախի, Գավաշի եւ Մոկսի կրթական գործին:

Սակայն նա ականատես է լինում, որ հինավուրց եւ հարուստ Աղթամարը կողոպտվել եւ «այր աւազակաց» էր դարձել: Ընդհարվելով Իշխանի հետ, որն այդ սրբապղծության հեղինակն էր, նա իր առջեւ նպատակ է դնում Առաջնորդարանի միջոցով վանքն ազատել «դաշնակցութեան ճանկերէն»: Մանուկը մանրամասն տեղեկագիր է ներկայացնում դաշնակցության տաճկական կոմիտեին, բայց պատասխան չի ստանում: Դաշնակցությունը Մանուկին սպանելու որոշում է կայացնում: Յոթ հոգանոց խումբը՝ Սուրուճի Դավիթի ղեկավարությամբ, որի մեջ էր նաեւ Սարգիս Շատախցյանը, ահաբեկում են Մանուկին եւ նրա ընկերոջը՝ Անուշավան Տեր-Մկրտչյանին: Փոխհրաձգության արդյունքում սպանվում են Մանուկն ու Դավիթը, իսկ Անուշավան Տեր-Մկրտչյանը եւ Սարգիս Շատախցյանը վիրավորվում են: Դասակցությունն իր «եղբայրական» կապերի շնորհիվ կարողանում է փակել խնդիրը, իսկ Անուշավանը եւ Սարգիսը բանտարկվում են: Հետագայում Անուշավանը դաշնակցության հետապնդումներից ազատվելու համար բանտարկությունից հետո տեղափոխվում է Ամերիկա: Աղթամարի կողոպուտը Ա. Եկարյանը համարում է դաշնակցության ամենաաղետալի եւ ամոթալի գործերից մեկը, ոճիրների գլուխգործոցը:

………………………………………………

Իսկ ի՞նչ եղան վանքի հարստությունները: Ա. Դարբինյանի հավաստմամբ «այդ գաղտնիքին մէկ մասը դաշնակցական Կոմիտէին եւ աւելի մեծ մասը Իշխանին քով մնաց, այսինքն կողոպուտին մէկ մասը Կոմիտէի տրամադրութեան տակ դրուեցաւ, իսկ ըստ ժողովուրդին բացատրութեա- նը մեծագոյն մասը Իշխան իրեն սեփականացուց»: Իսկ Ա. Եկարյանը հավաստում է, որ « …վանքին մատանիներէն շատերը մինչեւ Կովկաս տա րուելով դաշնակցական հայուհիներու մատներուն վրայ փայլեցան.»

* * *

Ընդամենը 14 ամիս (1908 թ. օգոստոսից մինչեւ 1909 թ. հոկտեմբեր) պաշտոնավարելուց հետո Զավեն Տեր-Եղիյանն ընտրվում է Տիգրանա- կերտի առաջնորդ:

Նրա մեկնումից հետո տեղապահի պաշտոնը վարում է Տեր Մեսրոպ ավագ քահանա Ճանիկյանը, որն իր համակրելի բնավորության համար բարյացակամ ընդունելություն է գտնում կառավարության, ինչպես նաեւ հայ ու թուրք շրջանակների կողմից: 1910 թ. հուլիսին Վանի առաջնորդ է նշանակվում Թավրիզի եւ Ամերիկայի երբեմնի առաջնորդ, պոլսեցի Հովսեփ եպիսկոպոս Սարաճյանը, որն անխոնջ գործում է մինչեւ 1913թ. հոկտեմբեր եւ աչքի է ընկնում իր փորձառությամբ եւ հայրական անբիծ նկարագրով:

…………………………………….

* * *

Ներքաղաքական լարվածությունը Վանում այն աստիճան սրվեց, որ Մեսրոպ ավագ քահանա Ճանիկյանը 1913 թ. սեպտեմբերի 16-ին տնից եկեղեցի գնալու ժամանակ ենթարկվում է երկու անծանոթների հարձակմանը եւ ծեծին, որի շարժառիթը Արարուց թաղական խորհրդի անդամ ընտրված մի հայի մասին եղած ամբաստանության քննության գործն էր: Մ. Ճանիկյանը մահանում է Վանի Ամերիկյան հիվանդանոցում եւ համարվում է Վանի թեմի վերջին հատընտիր առաջնորդը: Ազգային վարչության ջանքերով 1913 թ. հոկտեմբերի 5-ին Վանի Նորաշեն եկեղեցում կազմակերպվեց շքեղ թաղում, որին ներկա էին Վանի կուսակալ՝ Գոլ Օրդու Գումանտանը, կառավարական պաշտոնյաներ, Վանի հյուպատոսությունների ներկայացուցիչները եւ ժողովուրդը:

 

 

 


Comments are closed.